De maçonstruweel, een symbool van politieke oorsprong?

Bijna volledige afwezigheid van de troffel in oude maçonnieke documenten

Opvallend genoeg vinden we nauwelijks vermeldingen van de troffel in de oudste bekende Schotse of Engelse maçonnieke documenten, die teruggaan tot het einde van de 17e eeuw tot in de jaren 1730. Zelfs “Masonry Dissected” van Samuel Pritchard (1730) en “Three Distinct Knocks” (1760) negeren het gebruik van de troffel volledig. Hooguit vinden we een vermelding van troffels in het historische verslag van het manuscript “Dumfries nr. 4” (ca. 1710), zonder dat er enige symbolische of rituele betekenis aan wordt toegekend. En één enkele onthulling, “The Grand Mystery Laid Open” (1726), leert ons dat vrijmetselaren twee gereedschappen gebruiken: de hamer om te scheiden en de troffel om te verbinden. We komen later terug op dit zeer vreemde document.

Op het continent is het niet veel anders. In Frankrijk, en meer algemeen in het Franstalige cultuurgebied, evenals in Duitsland, ontbreekt de troffel in de rituelen en onthullingen van vóór 1744. Zelfs na die datum blijven de meeste rituelen hem negeren, zoals het Ritueel van de Hertog van Chartres (1784), het Ritueel van de Markies van Gages (1763), de rituelen van de Stricte Observantie en de Franse Ritus (1785/1801)…

Verschijning van de troffel in Franse rituelen

De eerste vermelding van de troffel vinden we in een zeer merkwaardige onthulling uit 1744, “Le Parfait Maçon”, die de geheimen van Leerlingen, Gezellen, Meesters en Schotse Metselaars onthult in een zeer ongebruikelijke vorm die sterk afwijkt van alle bekende rituelen. In dit ritueel draagt de Voorzittend Meester een winkelhaak en een troffel aan zijn lange ketting; na de eed van een nieuwe Leerling neemt hij een troffel waarmee hij doet alsof hij mortel mengt in een trog, en strijkt deze vervolgens over de lippen van de Leerling om ze symbolisch te verzegelen. We komen later terug op dit ritueel, dat ons wellicht de oorsprong van het gebruik van de troffel in de vrijmetselarij onthult.

Het jaar daarop vermeldt een andere onthulling, “Le Sceau Rompu”, die overigens in overeenstemming is met de bekende maçonnieke gebruiken, de troffel in zijn algemene presentatie van de vrijmetselarij, maar ditmaal in combinatie met het zwaard. Dit is een duidelijke toespeling op de graad van Ridder van het Oosten, die met het zwaard in de ene hand en de troffel in de andere werkt, een graad die in de jaren 1740 ontstond.

Rond 1745 maakt het manuscript Luquet (een van de twee oudste handgeschreven maçonnieke rituelen in het Frans die bewaard zijn gebleven) van de troffel, gecombineerd met het zwaard, het wapenschild van de vrijmetselaren. Hierbij wordt duidelijk verwezen naar de toespraak van de Chevalier de Ramsay uit 1736, die de vrijmetselarij terugvoerde tot de Kruistochten en de Ridders van Sint Jan van Jeruzalem. Verderop in het ritueel wordt de troffel beschreven als het gereedschap dat toelaat om de gebreken van de Broeders te maskeren.

Rond 1778 introduceerde Jean-Baptiste Willermoz de troffel als een van de drie verplaatsbare meubels (samen met de passer en de hamer) in de instructie van de eerste graad van de Gerectificeerde Schotse Ritus, met de toevoeging dat “hij de vrijmetselaren dient om tempels voor de Deugd te bouwen”.

Pas vanaf 1887 voegde de Franse Ritus, zoals beoefend in het Grootoosten van Frankrijk, de troffel toe aan de gereedschappen waarmee de toekomstige Gezel zijn vijf symbolische reizen aflegt, en kreeg deze een plaats op het blad van de Voorzittend Meester in de drie symbolische graden.

In de hoge graden van de A.A.S.R. verschijnt de troffel ook enkele malen, in de eerste plaats bij de Ridder van het Oosten (IIIe Orde van de Franse Ritus, 15e graad van de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus) en verwante Angelsaksische graden (Ierse Knight Masons, Schotse Red Cross Knights…). We vinden hem ook terug in de Royal Arch, die eveneens verbonden is met de legende van de herbouw van de Tempel door Zorobabel, en hij is alomtegenwoordig op de maçonnieke decoraties en emblemen van de Cryptic Degrees, een reeks van vier graden van Amerikaanse oorsprong die verspreid is over alle Angelsaksische landen.

De troffel, kenmerk van een minderheidsstroming in de vrijmetselarij?

De troffel behoort klaarblijkelijk niet tot het symbolische corpus van de oude vrijmetselarij. Hoe valt zijn verschijning in de Franse rituelen rond 1745 dan te verklaren? Deze verschijning lijkt verbonden met de opkomst van de hoge graden, en in het bijzonder die van de Ridder van het Oosten, de eerste ridderlijke hoge graad. De belangrijkste symbolen van deze graad zijn het zwaard en de troffel, in navolging van de bijbelteksten die de basis vormen voor de legende van de graad. Deze teksten vertellen dat de bouwers die Jeruzalem herbouwden met de ene hand werkten en met de andere een wapen droegen, en ze specificeren verder dat ze allen het zwaard aan hun zijde droegen (Nehemia 4, 17-18).

Er wordt echter nergens in de bijbeltekst melding gemaakt van een troffel. Waarom dan dit gereedschap kiezen in plaats van een ander? Waarschijnlijk omdat de troffel al bekend was bij een minderheidsgroep binnen de vrijmetselarij, zoals blijkt uit “The Grand Mystery Laid Open” uit 1726 en “Le Parfait Maçon” uit 1744. Maar wie kan deze groep binnen de vrijmetselarij zijn?

De troffel, een jakobitisch herkenningsteken?

We zijn gewend aan het idee dat de vrijmetselarij van de 18e eeuw verdeeld was in twee stromingen: de Moderns en de Ancients. Maar volgens sommige auteurs (waaronder Jan Snoek) was er een derde, die men Harodim of Heredom noemde. Deze vertegenwoordigde de jakobitische vrijmetselarij, oftewel degenen die loyaal waren gebleven aan de Stuart-dynastie na de Glorious Revolution van 1688. Volgens Jan Snoek is de zeer vreemde onthulling “Le Parfait Maçon” uit 1744, die men in eerste instantie als een simpele parodie zou kunnen beschouwen, slechts een weerspiegeling van de gebruiken van deze jakobitische vrijmetselarij, verspreid in Frankrijk door de vele Engelse, Schotse en Ierse ballingen die daar verbleven.

Het is bekend dat de jakobieten een rol speelden bij het ontstaan en de ontwikkeling van de zogenaamde Schotse hoge graden, en in het bijzonder de Ridder van het Oosten, waarvan het startpunt de toespraak van Ramsay lijkt te zijn, die zelf jakobitisch was: Zorobabel, van koninklijke bloede, in ballingschap in Babylon en door koning Cyrus gemachtigd om de Tempel van Jeruzalem te herbouwen, zou wel eens een allegorie kunnen zijn voor de Stuart-troonpretendent, in ballingschap in St. Germain-en-Laye, geholpen door de koning van Frankrijk om de troon van Engeland te heroveren. In de jaren 1740 gaat het om Charles Edward, “The Young Pretender”, die in 1745 met Franse hulp in Schotland landde en een leger op de been bracht dat in 1746 werd verpletterd in de Slag bij Culloden.

Zou de troffel dus een jakobitisch maçonniek symbool zijn? Dat is waarschijnlijk. Laten we terugkeren naar de enige oude Engelse tekst die de troffel vermeldt, “The Grand Mystery Laid Open” uit 1726. Net als “Le Parfait Maçon” uit 1744 wordt dit vreemde document meestal als een parodie beschouwd. Het bevat absurde of irrelevante woorden, zoals bijvoorbeeld Layla Illalah, dat wordt gegeven als de eerste vrijmetselaar, en dat niets anders is dan de transliteratie van de islamitische geloofsbelijdenis (Er is geen God dan God). Maar zou het geen gecodeerd document kunnen zijn? Zou de hamer die scheidt niet Willem van Oranje kunnen zijn, die Jacobus II onttroonde, waarna de Hannover-dynastie werd gevestigd? En zou de troffel die verbindt niet de verbannen Stuarts kunnen zijn die hun aanhangers verzamelen in St. Germain-en-Laye? In deze onthulling wordt de Loge een Loge van Sint Jan genoemd, maar er wordt gespecificeerd dat Sint Jan Koning is, omdat hij de koning is van alle christelijke Loges. Zou dit geen toespeling kunnen zijn op de gehechtheid van de Stuarts aan het katholicisme?

En in “Le Parfait Maçon”, waarvan de beschreven gebruiken van jakobitische oorsprong zouden kunnen zijn, wordt de troffel gebruikt om de lippen van de Leerling te verzegelen. Wat is er normaler als men te maken heeft met jakobitische samenzweerders? En het manuscript Luquet (waarvan de toespelingen op de Chevalier de Ramsay een jakobitische neiging kunnen suggereren) vertelt ons bovendien dat de troffel dient om de gebreken van de Broeders te maskeren. De gebreken… of zouden we beter moeten begrijpen: de geheimen? Zou het maçonnieke geheim hier niet verdubbeld zijn door een ander geheim, namelijk een politiek geheim?

Het zou dus niet verbazingwekkend zijn als de troffel oorspronkelijk een soort herkenningsteken was van jakobitische vrijmetselaren en dat de graad van Ridder van het Oosten een metafoor was voor het politieke project van de verbannen Stuarts. Dit zou verklaren waarom de Angelsaksische equivalenten van de Franse Ridder van het Oosten zich eerst in Ierland (Knight Masons) en daarna in Schotland (Red Cross Knights) ontwikkelden, aangezien Ierland en Schotland een groot deel van de jakobitische contingenten leverden.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen