Het maçonnieke banket

Oorsprong van het maçonnieke banket in Engeland

Het gebruik om samen een maaltijd te delen is altijd al aanwezig geweest in de vrijmetselarij. De Constituties van Anderson uit 1723 maken al melding van dit gebruik, waarbij de Broeders worden gewaarschuwd tegen excessen en dronkenschap! Naast de maçonnieke banketten die in de individuele Loges plaatsvonden, beschrijven de Constituties ook het banket dat werd gehouden ter gelegenheid van de jaarlijkse bijeenkomst van de Grootloge.

Het maçonnieke banket is duidelijk geen uitvinding van de Grootloge van Londen, maar bestond in de een of andere vorm al in de vroege speculatieve Loges van de 17e eeuw. In “The Natural History of Staffordshire”, gepubliceerd in 1686, biedt Robert Plot ons de oudste beschrijving van de inwijding van een vrijmetselaar en stelt hij dat er vóór de ceremonie een door de kandidaat betaalde maaltijd werd aangeboden aan alle leden van de Loge.

Het gebruik van het banket is door de Engelse vrijmetselarij met de grootste strengheid in ere gehouden. Elke rituele zitting wordt verplicht gevolgd door een banket, waarbij het mogelijk is om het woord te voeren – wat tijdens het ritueel zelf niet kan – en waarbij toasts worden uitgebracht. De tafels zijn opgesteld in een hoefijzervorm, de Voorzittend Meester zit in het midden en de twee Opzieners aan de uiteinden. Het belang van het banket in de Engelse vrijmetselarij is zo groot dat de Officieren die hiervoor verantwoordelijk zijn (de Stewards) bijzonder worden geëerd. Bij bepaalde gelegenheden worden “Ladies Nights” georganiseerd, oftewel banketten die toegankelijk zijn voor de echtgenotes en weduwen van vrijmetselaren.

Het maçonnieke banket in Frankrijk en Europa

Bij de oversteek naar het Europese continent, en met name in Frankrijk, behield de vrijmetselarij het gebruik van het maçonnieke banket met dezelfde tafelopstelling. Men sprak toen van een banket van de orde, maar de gebruiken zouden afwijken van de Engelse banketten. In Frankrijk liet het ritueel van het banket (aangeduid als Tafelwerk) zich al snel inspireren door de gebruiken van militaire Loges. Er ontwikkelde zich toen een martiale terminologie: glazen werden “kanonnen”, wijn werd “kruit”, messen werden “zwaarden”, servetten “vlaggen”, enzovoort. Er waren een aantal officiële toasts voorzien, evenals diverse toespraken.

In de 18e eeuw werd een dergelijk banket verplicht gehouden na elke zitting, waardoor het een integraal onderdeel van het ritueel werd. Het spreken door de Broeders, de Ketting van de Unie en het rondgaan van de Armenzak, die tegenwoordig tot het ritueel in de Tempel behoren, kwamen destijds alleen voor tijdens het banket. In de 19e eeuw werden deze elementen verplaatst naar het ritueel zelf en veranderde het gebruik van het banket, afhankelijk van de Obediënties. Meestal bepaalt het reglement van de Obediëntie dat het Tafelwerk één keer per jaar moet worden uitgevoerd, bijvoorbeeld tijdens een van de Sint-Jansfeesten. De maaltijden die volgden op de gewone zittingen werden zo vaak eenvoudiger, soberder en minder ritueel, en kregen de naam agape (of agapen, in het meervoud). Ter gelegenheid van het Sint-Jansfeest in de winter organiseren veel Loges bovendien banketten die openstaan voor de echtgenotes van vrijmetselaren, en soms voor hun familie. Deze maaltijden worden witte banketten genoemd.

De soberheid die door de Constituties van Anderson werd aanbevolen, lijkt algemeen te zijn toegepast, maar vanaf de 18e eeuw stonden vrijmetselaren bekend als levensgenieters, die soms meer geïnteresseerd waren in lekker eten dan in filosofie! En het is grappig om te zien welk voordeel Jacques-Étienne Marconis de Nègre hieruit haalt voor het inwijdingsritueel van zijn sieraad Memphis-Misraïm, in de tirade die voorafgaat aan de presentatie van de Kelk der bitterheid aan de kandidaat: “Het idee dat men zich in de wereld van ons vormt is onjuist […], men heeft ons afgeschilderd als een gezelschap van fijnproevers: u zult de drank leren kennen die bij onze maaltijden wordt geserveerd.” En daarop drinkt de kandidaat de bittere drank!

Het maçonnieke banket in de hogere graden

Omdat de hogere graden van de A.A.S.R. vanaf de jaren 1740 een enorme populariteit kenden in Frankrijk en Europa, is het niet verwonderlijk dat zij op hun beurt hun eigen vormen van maçonnieke banketten ontwikkelden. Ze lieten zich meestal direct inspireren door het Tafelwerk van de symbolische Loge, waarbij ze soms enkele termen veranderden en de ceremonie enigszins aanpasten aan de symboliek van de graad.

Zo worden bijvoorbeeld voor de Franse Ritus, in de graad van Uitverkorene, de messen “dolken” genoemd en de glazen “urnen”; in de graad van Schotse Meester zijn de glazen “bekers”; en bij de Rozenkruisers wordt de tafel “altaar” genoemd en de glazen “kelken”. En voor de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus, in de 24e graad, behouden de gebruikte gebruiksvoorwerpen dezelfde namen als in de symbolische Loge, maar de tafel moet absoluut rond zijn…

Maar een echte originaliteit verschijnt in de graad van Rozenkruis, die ons eraan herinnert dat de maaltijd niet alleen een eenvoudige daad van gezelligheid en sociale interactie is, maar ook een ware spirituele dimensie kan aannemen. Zo vindt er na de sluiting van de werkzaamheden een bijzondere ceremonie plaats, die de “Derde Brug van de Rozenkruisers” of het “Avondmaal” wordt genoemd: het bestaat uit het ritueel delen van brood en wijn, tijdens een ritueel dat zowel aan het Joodse Pascha als aan de christelijke Eucharistie doet denken, en waarbij het overgebleven brood aan het einde wordt verbrand.

En één keer per jaar, op Witte Donderdag, werd er volgens de rituelen uit de 18e eeuw een nog vreemdere ceremonie gevierd. De Broeders aten samen een geroosterd lam. Het lam moest heel zijn, en de kop en de poten werden eraf gesneden voordat ze in een kachel werden verbrand.

Conclusie

In alle beschavingen gaat de gezamenlijke maaltijd verder dan alleen het stillen van de honger. Het dient om de banden tussen de leden van een gemeenschap of familie te versterken. Maar het heeft vaak een heilige dimensie gekregen en is geïntegreerd in de riten van vele religies en spirituele tradities.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen