Het maçonnieke schort: tussen traditie en overdracht

Het maçonnieke schort, een erfgoed uit de bouwkunst?

Net als de handschoenen, waar we het al eerder over hadden, is het schort van oorsprong een beschermend kledingstuk dat in vele ambachten wordt gebruikt. Het is dan ook niet verwonderlijk dat we het terugvinden onder de attributen van de vrijmetselaar. Toch heeft het maçonnieke schort niet altijd de prominente rol gespeeld die het vandaag de dag in de vrijmetselarij inneemt, en het gebruik ervan door de operationele metselaars en steenhouwers was verre van systematisch.

Middeleeuwse illustraties en miniaturen waarop bouwers staan afgebeeld, tonen hen zelden met een schort. Ook de “Old Charges” (de oude reglementen van Engelse operationele metselaars, opgesteld tussen de 14e en 18e eeuw) maken er geen melding van. In Frankrijk rept het Compagnonnage er nauwelijks over, en sinds de heropleving van het Compagnonnage in de 19e eeuw dragen enkel de Compagnons Teinturiers een symbolisch schort.

De schaarse documenten die de gebruiken beschrijven van de “Mason Word”-metselarij (de proto-vrijmetselarij die in het begin van de 17e eeuw in Schotland ontstond) en de vroege speculatieve Engelse vrijmetselarij uit de 17e eeuw, maken evenmin melding van schorten. De oudste beschrijving van de inwijding van een Engelse vrijmetselaar, te vinden in de “Natural History of Staffordshire” van Robert Plot (1686), vermeldt wel handschoenen, maar geen maçonniek schort. Hoe dan ook, de oudste maçonnieke schorten die we kennen, dateren pas uit de 18e eeuw.

Eén conclusie dringt zich op: het schort werd wel degelijk door operationele metselaars gebruikt voor het uitvoeren van bepaalde taken. Maar het lijkt er niet op dat dit schort een ritueel, erend of symbolisch gebruik kende, noch dat het op plechtige wijze werd overhandigd tijdens de inwijdingsceremonie van een nieuwe metselaar. Dat is ook logisch. Als we de oude documenten mogen geloven, was er minstens drie jaar werkervaring vereist voordat men als “Entered Apprentice” (leerling) werd aangenomen. De nieuwe leerling ontdekte het schort dus niet pas bij zijn inwijding; hij had het al vele malen gedragen. Waar komt het maçonnieke schort dan vandaan als specifiek ritueel sieraad van de vrijmetselaar?

Het maçonnieke schort, een uitvinding van de moderne vrijmetselarij

Verschillende historische aanwijzingen suggereren dat het dragen van een symbolisch schort tijdens maçonnieke arbeid een uitvinding is van de moderne vrijmetselarij, oftewel de vrijmetselarij die werd geïnitieerd door de Grootloge van Londen, opgericht volgens de officiële traditie in 1717, maar waarschijnlijker in 1721.

De eerste vermelding van het rituele gebruik van het maçonnieke schort verschijnt in 1723, in een symbolische catechismus genaamd “A Mason’s Examination”. De context van de publicatie van dit document is cruciaal voor ons onderwerp. Deze catechismus was bijgevoegd bij een open brief die een Engelse vrijmetselaar, verontwaardigd over de rituele vernieuwingen van de Grootloge van Londen, op 13 april 1723 publiceerde in het tijdschrift “The Flying Post, or the Post Master”. De auteur van de brief stelt dat “de Leden [van de Loges] niet in de verleiding zullen komen, als dwazen of kinderen, om de lessen en instructies van hun Meesters en Opzieners te onthullen”, en hij publiceert vervolgens deze catechismus om de kwaadwilligheid van de vernieuwers aan te tonen. Dit betekent dat voor een vrijmetselaar die trouw was aan de oude gebruiken van de speculatieve Engelse vrijmetselarij, de inhoud van deze catechismus niet authentiek maçonniek was en dus kon worden onthuld zonder de eed van de vrijmetselaars te schenden. Wat vermeldt deze catechismus? Dat de kandidaat, voordat hij tot vrijmetselaar werd aangenomen, aan alle aanwezigen handschoenen voor mannen en vrouwen schonk, evenals schorten van leer.

De aanwezigheid van een ritueel maçonniek schort maakt dus waarschijnlijk deel uit van de vernieuwingen waartegen de auteur van onze brief zich verzette en die hij zich vrij voelde om te onthullen. De rest van de catechismus beschrijft vele maçonnieke geheimen die ons volkomen correct lijken, maar die in feite sterk beïnvloed zijn door Schotse gebruiken (de woorden Maughbin, Boaz en Jakin). Dit suggereert dat de “Modernen” van de Grootloge van Londen alle of een deel van de Schotse gebruiken hadden overgenomen (waarschijnlijk onder invloed van figuren als Anderson) en dat deze vorm van vrijmetselarij volledig verschilde van de gebruiken van de oude speculatieve Engelse vrijmetselarij, waarover we in feite bijna niets weten. Zou het maçonnieke schort dan uit Schotland komen, ook al maken de zeldzame geschreven getuigenissen van de 17e-eeuwse Schotse vrijmetselarij er geen melding van? Dat is mogelijk, zonder dat we het met zekerheid kunnen zeggen. Wij zijn echter eerder geneigd te denken dat niet alle toevoegingen van de Grootloge van Londen ontleend waren aan de Schotse maçonnieke traditie, maar dat sommige werkelijk innovaties waren, waaronder wellicht het gebruik van het maçonnieke schort.

Overigens levert de beroemde brief uit 1723 een aanwijzing op voor de oprichting van de Grootloge van Londen in 1721 in plaats van 1717. Verontwaardigd zijn over een nieuwigheid die pas twee jaar oud is, is begrijpelijk. Informatie verspreidde zich in die tijd minder snel en we weten niet waar de auteur van de brief woonde. Maar als de Grootloge uit 1717 dateert, is het verbazingwekkend dat het vijf jaar heeft geduurd om onenigheid te uiten!

Nalatenschap van het maçonnieke schort

Na 1723 vermelden alle Engelse “Moderne” bronnen het maçonnieke schort, te beginnen met “Masonry Dissected” van Samuel Pritchard, gepubliceerd in 1730. Hetzelfde geldt voor het continent, waar de vrijmetselarij van de Grootloge van Londen zich vanaf 1725 verspreidde. De twee oudste Franstalige rituele manuscripten (het Manuscript van Bern en het Manuscript Luquet) kennen het gebruik van het maçonnieke schort, en dat geldt voor alle onthullingen uit de jaren 1740-1760.

Maar deze bronnen hebben enkel betrekking op de traditie van de Grootloge van de “Modernen” en de Loges die op hun initiatief op het continent werden opgericht. Hoe zat het met de Engelse vrijmetselaars die trouw waren gebleven aan de oude gebruiken en die uiteindelijk in 1751 een rivaliserende Grootloge vormden, de zogenaamde “Ancients” (Ouden)? Het is duidelijk dat zij in de jaren 1750, waarschijnlijk omdat zij zich op dit punt bij de “Modernen” hadden aangesloten, ook maçonnieke schorten gebruikten, zoals blijkt uit illustraties van Laurence Dermott (de drijvende kracht achter de Grootloge van de “Ancients” en auteur van hun Constituties, “Ahiman Rezon”), die afgebeeld staat met een maçonniek schort. Ook de onthulling “The Three Distinct Knocks” uit 1760, die het ritueel van een Loge van de “Ancient”-traditie onthult, vermeldt het maçonnieke schort.

Hoewel het oorspronkelijk waarschijnlijk niet door alle vrijmetselaars werd gebruikt, is het maçonnieke schort dus universeel geworden en uitgegroeid tot een van de meest kenmerkende symbolen van de vrijmetselaar over de hele wereld.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen