Tempelierskruis: oorsprong en betekenis

Eva Bakker
Product- en inkoopexpert met meer dan 15 jaar ervaring in de detailhandel

Wat is het Tempelierskruis en waar komt het vandaan?

Het Tempelierskruis is het kruis dat de ridders van de Orde van de Tempel op hun mantels, kleding en banieren droegen. Meestal wordt met een Tempelierskruis een ‘pattée’ kruis in keel (rood) bedoeld, oftewel een kruis waarvan de armen naar buiten toe breder worden en plat of afgerond eindigen (pattée), dat de randen van het schild niet raakt (alésée) en rood van kleur is (keel). In werkelijkheid gebruikten de Tempeliers in de loop van hun geschiedenis echter verschillende kruisvormen, vooral op hun zegels, documenten en gebouwen: zo vinden we Tempelierskruisen terug in de vorm van Griekse kruisen, leliekruisen, voetkruisen, krukkenkruisen, enz. Het lijkt er echter op dat de Tempeliers er op hun kleding slechts twee gebruikten: het pattée-kruis waar we het al over hadden en het Griekse kruis, oftewel een eenvoudig recht kruis met gelijke armen (zoals de vlag van Zwitserland of die van het Rode Kruis, bijvoorbeeld).

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, droegen Hugues de Payns en zijn acht metgezellen dit kruis niet toen zij in 1118 de Orde van de Tempel stichtten. Zij droegen enkel een witte mantel, symbool van zuiverheid en licht. Hiermee onderscheidden zij zich van de kruisvaarders, die allemaal een stoffen kruis op hun kleding genaaid hadden, in een kleur die afhing van hun afkomst. Zo droegen de Fransen een rood kruis, de Engelsen een wit, de Vlamingen en Duitsers een groen (of later een zwart), de Italianen een geel en de Angevijnen een lichtgroen kruis.

Pas in 1147, elf jaar na de dood van Hugues de Payns, verleende paus Eugenius III de Tempeliers het privilege om het kruis in keel (rood) op hun kleding te dragen. De kleur rood herinnerde aan het bloed dat zij hadden vergoten voor de verdediging van het Heilige Land. De rode kleur verwees ook naar de Franse oorsprong van de Orde, aangezien het rode kruis, zoals we zagen, het merkteken was van de Franse kruisvaarders.

Winkel vervaardigt hangers met het pattée-kruis. Bekijk de collectie.

De andere militaire ordes die tijdens de kruistochten of de Spaanse Reconquista ontstonden, namen allemaal een kenmerkend kruis aan. Dit geldt in het bijzonder voor de Orde van de Ridders van Sint-Jan van Jeruzalem (die later de Orde van Malta zou worden) en de Duitse Orde. De Ridders van Sint-Jan gebruikten een wit kruis, vaak pattée, dat zij op hun zwarte habijt droegen of op hun banier lieten afbeelden. Het nam pas geleidelijk de vorm aan van het achtpuntige kruis dat we vandaag de dag het Maltezer kruis noemen, en dat pas in 1496 bij de regel van de Orde werd vastgelegd. Wat de Duitse Ridders betreft, zij hadden gekozen voor het zwarte kruis dat de Duitse kruisvaarders hadden aangenomen. Het was meestal pattée, maar de Grootmeester droeg soms ook een krukkenkruis (oftewel een kruis waarvan de armen eindigen in een Tau-vorm).

Het Tempelierskruis in de vrijmetselarij

Het Tempelierskruis siert uiteraard de maçonnieke decoraties van de graden die expliciet tempeliers zijn, zoals de ‘Écuyer Novice’ en de ‘Chevalier Bienfaisant de la Cité Sainte’ van de Gerectificeerde Schotse Ritus. Soms vindt men het ook terug op de lange ketting van de Voorzittend Meester van de symbolische loge in deze Ritus. Het gaat hierbij steeds om verschillende varianten van het pattée-kruis. We vinden het Tempelierskruis ook terug in de Angelsaksische tempeliers ‘side degrees’, zoals de ‘Knight Templars’ die de York Ritus bekronen. Het kan dan een Latijns kruis of een pattée-kruis zijn, en sommige hoogwaardigheidsbekleders dragen het patriarchale kruis (met twee dwarsbalken) en de Grootmeester het pauselijke kruis (met drie dwarsbalken).

Het Maltezer kruis verschijnt natuurlijk ook in de vrijmetselarij. Allereerst bij de ‘Knights of Malta’, een graad die voorafgaat aan die van ‘Knight Templar’ in de York Ritus. Maar we vinden het ook terug in de Aloude en Aangenomen Schotse Ritus. Het wordt in oude handleidingen vreemd genoeg beschreven als een Duits kruis, maar het gaat vaak om een Maltezer kruis. In de 27e graad (Commandeur van de Tempel) is het zogenaamde Duitse kruis meestal een zwart pattée-kruis, of een zwart krukkenkruis beladen met een kleiner gouden kruis, met een schildje waarop de Keizerlijke Adelaar staat, wat het kruis was van de Duitse Grootmeesters. In beide gevallen betreft het voor deze graad een Duits kruis.

Maar op de koorden en lange kettingen van de 30e graad (Chevalier Kadosh), een graad met tempeliersinvloeden, is het wel degelijk een rood Maltezer kruis dat wordt afgebeeld, ondanks de beschrijving in de handleidingen. In de 31e graad is het meestal een pattée-kruis met dikke armen, en in de 32e graad vinden we pattée-kruisen met dikke armen, Maltezer kruisen en krukkenkruisen. Dit toont aan dat de auteurs van de oude handleidingen niet bijzonder nauwgezet waren op het gebied van heraldiek.

Betekenis van het Tempelierskruis

Het is zeker dat het kruis een symbool is dat ver voor het christendom bestond. Het is een universeel symbool dat in alle culturen wordt teruggevonden en de uiterst eenvoudige vorm maakt het waarschijnlijk tot een van de fundamentele symbolen van de mensheid, net als het middelpunt, de cirkel en het vierkant.

Het kruis maakt het mogelijk om de ruimte af te bakenen en te beschrijven, zowel horizontaal als verticaal. Horizontaal symboliseert het de vier windstreken; het spreekt ons aan over onze materiële wereld, met de vier elementen, de vier winden… Verticaal bakent het de hemel en de aarde af, en de dwarsbalk zou de grens daarvan kunnen symboliseren, en eventueel de dood.

Het kruis is op het eerste gezicht verbonden met het getal 4, het getal van de geschapen wereld, maar als men het middelpunt in beschouwing neemt, kan het ook 5 vertegenwoordigen, het getal van de mens. Overigens heeft een mens die rechtop staat en de armen spreidt de vorm van een kruis. En dit kruis is verbonden met het universum. De uiteinden van het kruis kunnen worden begrepen als ontvangers die de universele krachten opvangen om ze naar het centrum te leiden, of juist als zenders die de innerlijke kracht in de wereld verspreiden.

Het symbool van het kruis is dus zeer uitgebreid en laat allerlei interpretaties toe, en doet denken aan de maçonnieke symbolen van de winkelhaak en de passer, evenals de loodlijn en de waterpas.