De ‘Planche’ in de vrijmetselarij

Het begrip ‘Planche’ in de vrijmetselarij

Binnen de Franstalige vrijmetselarij verwijst de term ‘Planche’ niet enkel naar de voordracht die een vrijmetselaar voor de Loge houdt. De term wordt algemener gebruikt voor elk geschreven document, in het bijzonder officiële stukken. Zo wordt een uitnodiging voor een vergadering een ‘Planche de convocation’ genoemd, een onderzoeksrapport over een kandidaat een ‘Planche d’enquête’, en het verslag van een zitting wordt vaak aangeduid als een ‘Planche tracée’.

Het gebruik van deze uitdrukkingen gaat uiteraard terug op een operatieve werktuig dat vaak wordt geciteerd in maçonnieke rituelen en afgebeeld staat op de tapis de loge (logekleden): de ‘Planche à tracer’ (het tekenbord). Dit instrument wordt toegeschreven aan de graad van Meester, omdat de Meester geroepen is om de plannen van het bouwwerk te tekenen. Maar waarom spreekt men van een ‘Planche’ (plank) om het oppervlak aan te duiden waarop de plannen worden getekend? Omdat de plannen oorspronkelijk direct op de grond werden getekend, in een afdak of schuur waarvan de vloer uit planken bestond. De ‘Planche à tracer’ was dus oorspronkelijk een tekentafel of plankenvloer. Een herinnering hieraan vinden we in oude maçonnieke rituelen, die vereisten dat het logekleed (dat later een tapijt zou worden) met krijt in het midden van de Loge werd getekend en aan het einde van de werkzaamheden weer werd uitgeveegd. De Angelsaksische vrijmetselarij noemt dit logekleed overigens nog steeds een “Tracing Board”, oftewel een tekenbord.

De ‘Planche’ als voordracht

In zijn dagelijkse maçonnieke leven wordt de vrijmetselaar vooral geconfronteerd met twee soorten ‘Planches’: die van de Orateur en die welke hij en zijn broeders en zusters zelf moeten produceren. In beide gevallen gaat het om toespraken of voordrachten.

De ‘Planches’ van de Orateur kunnen “gelegenheidstoespraken” zijn. Ze verwijzen naar toespraken die bij een specifieke gelegenheid worden gehouden: na de inwijding van een nieuwe Leerling, Gezel of Meester, tijdens de zonnewendefeesten, bij de installatie van een nieuwe Voorzitter, tijdens een rouwzitting of bij het bezoek van een hoogwaardigheidsbekleder… Meestal worden deze ‘Planches’ door de Orateur zelf geschreven, maar sommige rituelen schrijven de lezing van een opgelegde tekst voor, met name na de inwijdingsceremonie in de drie graden. In sommige Loges wordt de Orateur uitgenodigd om bij elke zitting een ‘Planche’ te presenteren, en deze is dan uiteraard vrij van onderwerp.

Het wijdverbreide gebruik van de ‘Planches’ van de Orateur tijdens de werkzaamheden dateert uit de 19e eeuw. In de 18e eeuw hield de Orateur enkel een toespraak in de Loge bij de inwijding van een nieuwe Leerling, en dat was het zo ongeveer. De overige toespraken waren gereserveerd voor het banket dat traditioneel volgde op de werkzaamheden in de Loge, waarbij verschillende functionarissen het woord voerden, en niet alleen de Orateur.

Wat betreft de ‘Planches’ van de Broeders en Zusters kunnen de gebruiken per Loge en obediëntie verschillen. In sommige Loges wordt er veel ‘geplanchet’, in andere slechts het minimum! Het zijn vooral de Leerlingen en Gezellen die een ‘Planche’ presenteren, waardoor de Loge hun vooruitgang kan meten. Twee ‘Planches’ per maçonniek jaar lijkt een goed ritme om vooruitgang te boeken. In veel Loges wordt zelfs een specifieke ‘Planche’ verwacht voordat men naar de tweede of derde graad kan overgaan.

Meesters worden over het algemeen niet meer geacht ‘Planches’ te presenteren, wat erg jammer is. Gelukkig kennen we Loges waar de Meesters blijven ‘plancheren’, en niet alleen in de derde graad. Het groeiproces van elke vrijmetselaar zou niet moeten stoppen bij het behalen van de Meestergraad, integendeel. De ‘Planche’ is een veeleisende oefening die het persoonlijke werk voedt.

Ook hier gaat het gebruik van de ‘Planche’ niet verder terug dan de 19e eeuw en betreft het voornamelijk de Franstalige vrijmetselarij. In deze traditie bestaat het maçonnieke werk hoofdzakelijk uit het voorlezen van een ‘Planche’ en de daaropvolgende discussie, terwijl in de Angelsaksische maçonnieke traditie het werk vooral bestaat uit het beoefenen van het ritueel. Eventuele lezingen worden daar, volgens oude gebruiken, tijdens het banket gehouden.

Onzekerheid over de ‘Planche’

Veel vrijmetselaars voelen zich onzeker bij het idee om een ‘Planche’ te moeten schrijven en vervolgens in het openbaar voor te lezen. Tal van boeken en websites geven vaak zeer nuttige adviezen aan zowel beginnende als ervaren ‘Plancheurs’. Wij zullen deze handleidingen niet vervangen, maar eerder stilstaan bij de gemoedstoestand waarin men een ‘Planche’ voorbereidt.

De ‘Planche’ moet in de eerste plaats persoonlijk zijn. Het doel is geen wetenschappelijk werk; het gaat er niet om een onderwerp uitputtend te behandelen of te schitteren. Natuurlijk moet het onderzoek achter de ‘Planche’ serieus en rigoureus zijn, maar het is zeker niet de bedoeling om abstracte theoretische kennis te etaleren. Wat zou het nut daarvan zijn? Je bent drie maanden Leerling en je beweert bijvoorbeeld de maçonnieke hamer en de beitel te kunnen uitleggen aan een Broeder of Zuster die al twintig jaar in de maçonnerie zit? Behalve dat je je ego streelt, win je er niets mee!

Het belangrijkste, voor jou en voor de Loge, is om de symbolen te integreren en er iets mee te doen in je leven. Het is niet de pure en abstracte kennis van symbolen die je zal doen groeien. Het is veel meer je vermogen om de transformerende kracht ervan toe te passen op je eigen bestaan en je eigen innerlijke mechanismen. En dat is wat je Broeders en Zusters in staat zal stellen je evolutie op te merken en zich erover te verheugen.

Aarzel dus niet om jezelf bloot te geven, wees soms gedurfd in je interpretaties, volg wat je hart je ingeeft en niet alleen je verstand. Maar vermijd vooral het kopiëren en plakken van bestaande ‘Planches’ (die staan vol op internet): dat is niet alleen intellectueel oneerlijk, maar het is vooral een teken van luiheid en desinteresse voor het echte zelfonderzoek dat de vrijmetselarij ons biedt. Jij bent de Ruwe Steen die je moet leren bewerken om samen met je Broeders en Zusters de Tempel van de Mensheid te kunnen bouwen, dus bouw alsjeblieft niet met prefab-materialen!

En het werkwoord “plancher”?

Het werkwoord “plancher” (in de zin van zich toeleggen op intellectueel werk) is in de profane wereld zeer bekend en wordt daar veel gebruikt. Zou dit werkwoord, dat in de 20e eeuw verscheen, van maçonnieke oorsprong zijn? Het is verleidelijk om dat te denken. Helaas is de directe oorsprong van dit werkwoord niet maçonniek, maar schoolgerelateerd. Het is in de 19e-eeuwse schoolslang afgeleid van “planche”, wat destijds naar het schoolbord verwees. “Plancher” betekende aanvankelijk “een examen afleggen, ondervraagd worden (door de leraar)”, en bij uitbreiding “zich wijden aan intellectueel en studiegericht werk”.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen