De steen in de vrijmetselarij

De Ruwe Steen van de Leerling

Al bij zijn inwijding ontdekt de Leerling de Steen, in de vorm van de Ruwe Steen. Hem wordt geleerd dat hij zelf deze Ruwe Steen is, waaraan hij moet leren werken om de oneffenheden te verwijderen, vorm te geven en hem geschikt te maken voor het grote bouwproject van de Tempel.

De Ruwe Steen zit vol potentieel, dat nog verborgen is door de ondoorzichtigheid en de zwaarte van de concrete realiteit. Alleen door ijverig werken zal de Leerling beginnen vorm te geven aan deze Steen en hem de plaats geven die hij in het bouwwerk moet innemen. Want niet alle stenen zijn gelijk, en niet alle stenen zijn geschikt om te worden bewerkt. Het is dus zaak de aard van de Steen te begrijpen voordat men begint met het bewerken ervan.

Daarom kan men in de Riten die de alchemistische formule V.I.T.R.I.O.L. in de Reflectiekamer plaatsen, zeggen dat het werk aan de Steen op dat moment al begint. “Visita Interiorem Terrae Rectificandoque Invenies Occultum Lapidem”, oftewel: “Bezoek het binnenste van de aarde en door rectificatie zul je de verborgen steen vinden”. Op het eerste gezicht gaat het hier over de Steen der Wijzen, maar dit symbolisme, dat misschien te specifiek alchemistisch is, verbergt ongetwijfeld een eenvoudigere realiteit die dichter bij het inwijdingsproces van de vrijmetselarij staat: moet men niet eerst de Steen vinden voordat men leert de Ruwe Steen te bewerken, te kappen en te polijsten tot een perfecte Kubieke Steen? Het werk aan de Ruwe Steen begint dus eerst met een bewustwording van wie men is, wat men kan en wat men wil worden.

Het is precies zoals in de kleine fabel van het “Paard in de steen”, verteld door Marie Christine Barrault in haar gelijknamige boek: Men had een kunstenaar opdracht gegeven voor een sculptuur bestemd voor een groot complex. Op een ochtend werd er een enorm blok steen afgeleverd voor de verbaasde kinderen. De beeldhouwer ging aan het werk terwijl de kinderen op vakantie waren. Bij terugkomst ontdekten de kinderen het prachtige ruiterstandbeeld. De beeldhouwer stond bij zijn werk. Een kleine jongen sprak hem aan: “Meneer, het is een mooi standbeeld, maar vertel eens, hoe wist u dat het paard in de steen zat?”

V.I.T.R.I.O.L. betekent leren “luisteren” naar de Steen die wij zelf zijn.

De Kubieke Steen van de Gezel

Nu hij de aard van zijn Steen heeft begrepen, kan de Gezel, gewapend met nieuw gereedschap en verrijkt met de Kennis van de Meetkunde, de taak voortzetten. Het doel is, als we de rituelen mogen geloven, om tot een perfecte Kubieke Steen te komen die harmonieus kan worden geïntegreerd met de andere stenen van het bouwwerk.

In de symbolische logica van de bouw is dit volkomen logisch. Maar de beperking van dit symbolisme is de indruk van uniformiteit die het kan wekken. Is het doel van de vrijmetselarij om mensen te creëren die strikt identiek zijn, uitwisselbaar zoals de stenen waarmee men een gebouw optrekt? Zeker niet. De perfectie van de kubus is een symbolische abstractie die men niet letterlijk moet nemen. Deze geometrische perfectie is eerder het symbool van de compatibiliteit van allen die hebben geleerd zichzelf te kennen en te verbeteren, van hun vermogen om samen te werken op een harmonieuze manier.

Als de Gezel zijn eigen steen echt heeft ontdekt, zal het kappen ervan tot een perfecte kubus hem nooit identiek maken aan enige andere; toch is dit werk noodzakelijk om de gezamenlijke bouw mogelijk te maken, want vrijmetselarij is geen mystiek, maar een collectief werk. Men is niet in zijn eentje vrijmetselaar.

En de Kubieke Steen met punt?

Veel rituelen specificeren een detail over de vorm van de Kubieke Steen: het zou gaan om een Kubieke Steen met Punt. En hij wordt vaak zo afgebeeld op de loge-tapijten. Waar gaat het hier echt over? Heeft deze Kubieke Steen met Punt een architecturale en symbolische rechtvaardiging?

Vanuit architecturaal oogpunt is het nut van een Kubieke Steen met Punt voor het optrekken van muren niet duidelijk. Hooguit zou hij kunnen dienen voor het realiseren van buitenbekledingen met bossage, dat wil zeggen een muur waarvan de buitenkant van de stenen uitsteekt, in dit geval in de vorm van een “diamantpunt”. Maar technisch gezien kwam het uitstekende deel van de bossage overeen met het deel van de steen dat tijdens het kappen op de grond rustte, dat ruw werd gelaten en pas werd afgewerkt nadat de muur was opgetrokken. Niemand heeft dus ooit een kubieke steen met punt als zodanig gekapt.

Waar komt deze Kubieke Steen met Punt dan vandaan? Allereerst moet worden opgemerkt dat hij volledig ontbreekt in oude Engelse maçonnieke documenten en niet thuishoort in de symboliek van de Angelsaksische riten. Men vindt deze steen alleen terug in Franstalige rituelen, en pas vanaf de jaren 1740 (manuscript van Bern, circa 1740-1744; manuscript Luquet circa 1745; onthulling “Le Sceau Rompu”, 1745). En volgens deze rituelen dient hij de Gezellen om hun gereedschap te slijpen.

Deze uitvinding – want dat is het – berust op drie fouten of misverstanden. Ten eerste een waarschijnlijke foutieve interpretatie van de grafische voorstelling van de Kubieke Steen op de Franse loge-tapijten uit de 18e eeuw: een kubieke steen in drie dimensies kan inderdaad de indruk wekken een punt te hebben.

Vervolgens een poging tot interpretatie van deze bijzonderheid op basis van een slechte vertaling of begrip van een bekend element uit de Engelse vrijmetselarij, bevestigd door het “Wilkinson”-manuscript uit 1727. In dit document leren we dat een specifieke bloksteen (“Dented Ashlar”) dient voor de Gezel om zijn “loge-sieraad” (“Iewells”, voor “Jewels”) te testen (“try”), en de “mobiele sieraden” beschreven door “Wilkinson” zijn de winkelhaak, de waterpas en het schietlood. Maar wat is de “Dented Ashlar”? Als “to dent” in het hedendaags Engels “deuken” of “een oppervlak markeren met een stomp voorwerp” betekent, betekende het in het vroegmodern Engels (de taal die tussen de 15e en 18e eeuw werd gesproken) “een inkeping maken in de rand van een voorwerp”. De “Dented Ashlar” was dus een gegradueerde bloksteen die diende als standaard om de rechtheid van gereedschap zoals de winkelhaak, de waterpas en het schietlood te controleren, en die waarschijnlijk de lengte van de liniaal aangaf.

Sommige gereedschappen werden dus wel degelijk op deze Kubieke Steen toegepast, maar om ze te controleren en niet om ze te slijpen. Waar komt dan dat fantastische idee van het slijpen vandaan? Uit een derde misverstand: de loge-tapijten beeldden de Kubieke Steen vaak af met daarbovenop een gereedschap in de vorm van een bijl, waarvan de snede dicht bij de “punt” was geplaatst. Omdat de Franse vrijmetselaars de sleutels niet hadden om dit te begrijpen, concludeerden ze dat de Steen diende om het gereedschap te slijpen. Maar dit gereedschap is simpelweg een klophamer of een tandhamer en is slechts een operatieve herinnering aan de tijd dat men de steen inderdaad met dergelijke werktuigen bewerkte, en niet met de maçonnieke hamer en de beitel, die de gereedschappen van de beeldhouwer zijn.

De Kubieke Steen met Punt heeft dus geen enkele operatieve rechtvaardiging en toont aan dat de vrijmetselarij die zich in de 18e eeuw in Frankrijk ontwikkelde, niet veel meer te maken had met de traditie van de oude bouwers. Maar deze zeer bijzondere steen is daarom niet ontdaan van symbolische betekenis.

Wat is een Kubieke Steen met Punt anders dan een kubus waaraan een piramide is toegevoegd. De kubus, gebaseerd op het getal Vier, is de driedimensionale symbolisering van de materiële wereld. De piramide vertrekt vanuit het vierkant van de materie om het punt van de eenheid te bereiken door omhoog te reiken. En dit unieke punt veronderstelt de cirkel. De Kubieke Steen met Punt zou dus kunnen betekenen “van de winkelhaak naar de passer gaan” en zou eerder op zijn plaats zijn in de derde graad dan in de tweede. Dit zou het mogelijk maken om voor elk van de drie symbolische graden een Steen te hebben, wat momenteel niet het geval is.

De Kubieke Steen met Punt kan ook worden begrepen als een symbool van het Licht dat de Materie informeert. De vorm van deze steen doet inderdaad denken aan de vorm van Egyptische piramides en obelisken: het is zeer waarschijnlijk dat de oude Egyptenaren met deze vorm de neergaande zonnestralen hadden gematerialiseerd. Zo geïnterpreteerd zou de Kubieke Steen met Punt zowel in de tweede als in de derde graad op zijn plaats zijn. In de graad van Gezel zou dit neergaande Licht verbonden kunnen worden met de Flamboyante Ster, als Scheppend en Ordenend Principe van de wereld. En in de graad van Meester zou dit Licht begrepen kunnen worden als het Regenererend Principe dat de dood overstijgt.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen