Het geheim in de vrijmetselarij

De oorsprong van het geheim in de vrijmetselarij

De oorsprong van het geheim in de vrijmetselarij is zeer prozaïsch. Oorspronkelijk ging het om beroepsgeheimen die zorgvuldig werden bewaard om de privileges en het quasi-monopolie van het gilde te beschermen en wat we vandaag oneerlijke concurrentie zouden noemen, te voorkomen. Naast deze strikt professionele geheimen waren er natuurlijk herkenningstekens, waarmee gezellen zich konden legitimeren op een bouwplaats waar niemand hen kende, om zo het loon te ontvangen dat bij hun rang hoorde. We vinden hier symbolisch een spoor van terug in de legende van de Meestergraad, waarin we leren dat Leerlingen, Gezellen en Meesters over een woord beschikten om het loon te ontvangen waar zij recht op hadden.

Het feit dat men maçon was, was destijds echter geen geheim, aangezien het een in de samenleving volledig erkend beroep was. Het doel van de herkenningstekens was enkel om bedriegers te weren.

Rond de 17e eeuw onderging de Schotse metselarij een wending die zou leiden tot het ontstaan van de speculatieve vrijmetselarij. Vanaf 1600 begon men in de Loges, die nog steeds operatief waren, leden toe te laten die niet tot het vak behoorden; zij werden “Aangenomen Metselaars” genoemd. Dit waren meestal notabelen die als beschermheren en sponsors werden toegelaten. Het was uiteraard niet de bedoeling om de echte beroepsgeheimen van het gilde aan hen over te dragen: de Schotse metselaars creëerden voor hen een nieuw geheim, dat slechts een herkenningsgeheim was: het Maçonnieke Woord. Het Maçonnieke Woord bestaat uit de rituele uitwisseling van de namen van de twee zuilen van de Tempel van Salomo. Mogelijk werden deze twee woorden al gebruikt door de operatieve Schotse metselaars, maar dat weten we niet zeker.

Toen de eerste speculatieve Engelse vrijmetselarij in het eerste derde deel van de 17e eeuw vorm kreeg, lijkt zij een deel van haar rituele vormen te hebben ontleend aan de Schotse metselarij. De twee woorden werden overgenomen, later gevolgd door een derde woord voor de Meesters. Het is zeer waarschijnlijk dat het geheim niet alleen de twee woorden omvatte, maar ook het geheel van de maçonnieke rituele geheimen; en de oudste eedformuleringen verplichtten de ontvanger om deze nooit te onthullen, noch verbaal, noch door ze in enig voorwerp te graveren of te beitelen. Deze eden lijken bijzonder goed te zijn nageleefd, aangezien er vóór 1698 voor Schotland en 1700 voor Engeland geen enkel maçonniek ritueel document bekend is.

Vanaf de 18e eeuw werd indiscretie echter algemeen en nam het aantal manuscripten en openbare onthullingen voor het grote publiek toe.

De drie vormen van geheimhouding in de moderne vrijmetselarij

Waar hebben we het precies over als we in de context van de moderne vrijmetselarij over het geheim spreken? Welke domeinen zijn onderworpen aan geheimhouding? Er zijn er in feite drie.

De eerste komt overeen met het geheim van de oude speculatieve vrijmetselarij: het betreft de rituele geheimen, oftewel de woorden, de tekens, de symbolen, het verloop van de ceremonies, enz.

Winkel verzamelt werken gewijd aan maçonnieke symboliek. Bekijk de collectie.

De tweede is het geheim van lidmaatschap. Hoewel een vrijmetselaar zijn eigen lidmaatschap mag onthullen, mag hij onder geen beding dat van een ander prijsgeven.

Ten slotte is er het derde geheim, dat intern is aan het leven van de Loge: het geheim van de beraadslagingen. De uitspraken van de leden van de Loge, de discussies en beraadslagingen tijdens een zitting mogen niet worden onthuld aan wie afwezig was. Alleen het officiële proces-verbaal is bekend bij de afwezigen.

Rituele en symbolische geheimen

Het geheim met betrekking tot rituelen, symbolen, woorden, enz. moet niet alleen bewaard worden tegenover de profane wereld, oftewel de wereld buiten de vrijmetselarij. Het betreft ook de vrijmetselaars zelf, die zich ertoe verbinden de geheimen van een graad niet te onthullen aan vrijmetselaars die deze nog niet hebben ontvangen.

Het geheim is hier noodzakelijk voor het initiatieproces. Er is op zich niets te verbergen, maar omdat de initiatie het doorlopen van beproevingen vereist die indruk moeten maken op de kandidaat en hem tot bewustwording moeten brengen, is het verrassingseffect erg belangrijk. Onthullen wat er tijdens een inwijdingsceremonie gaat gebeuren, zou het effect tenietdoen en de werkelijke kracht ervan ontnemen. Het is dus om het traject van de vrijmetselaars te beschermen dat hen niet alles vanaf het begin wordt onthuld. En nog meer voor profanen: wie weet of een profane op een dag niet op de deur van de Tempel zal kloppen om ingewijd te worden; als hij van tevoren alles weet wat er gaat gebeuren, zal het beoogde effect duidelijk niet worden bereikt.

Het geheim van lidmaatschap

Hoewel een vrijmetselaar het recht heeft zijn eigen lidmaatschap van de Orde te onthullen, mag hij het lidmaatschap van een Broeder of Zuster niet onthullen. Dit geheim is van toepassing op de vrijmetselarij sinds zij een filosofische en initiatievereniging is geworden, aangezien een dergelijk geheim voor de operatieve metselaars geen reden van bestaan had. Wat kan de reden voor dit geheim zijn?

Het eerste motief lijkt dat van de vrijheid te zijn. Wie ervoor kiest vrijmetselaar te zijn, wil zo min mogelijk conditionering ondergaan in zijn ontwikkeling. Hij is geen verantwoording verschuldigd aan de samenleving en werkt in discretie aan zijn eigen psychologische, filosofische en spirituele groei, met als doel de mensheid beter te dienen. Idealiter handelt hij in de wereld als vrijmetselaar, maar niet als vrijmetselaar; het nuanceverschil is belangrijk.

Het geheim van lidmaatschap is bedoeld om te voorkomen dat de vrijmetselaar van buitenaf wordt benaderd enkel omdat hij vrijmetselaar is en verondersteld wordt de wereld te kunnen beïnvloeden dankzij zijn occulte netwerk. Het geheim beschermt hem zo tegen de instrumentalisering van de vrijmetselarij voor eigenbelang, evenals tegen de banalisering ervan. Hoewel elke vrijmetselaar het recht heeft zich te onthullen, zien we dat in landen waar vrijwel alle vrijmetselaars openlijk uitkomen voor hun lidmaatschap (zoals de Verenigde Staten), de vrijmetselarij zich niet echt meer onderscheidt van serviceclubs zoals de Rotary en weinig initiatiekarakter meer heeft.

Het tweede motief voor het geheim van lidmaatschap betreft vooral landen of culturen waar de vrijmetselarij op zijn best verdacht is en op zijn slechtst verboden of vervolgd wordt. In dergelijke situaties is het duidelijk dat het onthullen van je eigen lidmaatschap of dat van een ander een reëel gevaar kan opleveren. Maar laten we niet denken dat dit gevaar alleen bestaat in dictaturen van extreemrechts of extreemlinks en islamitische theocratieën. Het is potentieel aanwezig in alle landen, inclusief Frankrijk, zoals het Vichy-regime in de jaren 1940 duidelijk maakte. Zelfs het zeer vredige en democratische Zwitserland kende in de jaren 1930 een reële vijandigheid tegenover de vrijmetselarij, en nog steeds moeten ambtenaren in het kanton Wallis hun eventuele maçonnieke lidmaatschap melden. Het geheim van lidmaatschap is dus een eenvoudige voorzorgsmaatregel, want niemand weet wat de toekomst brengt.

De maçonnieke sieraad van de Loge dragen zelf een deel van deze taal in zich. Bekijk de collectie.

Het geheim van de beraadslagingen

Dit geheim betreft in de eerste plaats de vrijmetselaars zelf, ook al is het duidelijk dat het ook de profane wereld aangaat. Een vrijmetselaar die een zitting niet heeft bijgewoond, hoeft niet te weten wat door wie is gezegd; hij zal alleen de definitieve en officiële versie vernemen zoals gerapporteerd in het proces-verbaal. Dit is een eenvoudige maatregel voor de vrijheid van meningsuiting, om te voorkomen dat uitspraken worden vervormd en uit hun context worden geïnterpreteerd. De geopende Loge is een plaats van vertrouwen die de spraak kan bevrijden, en degenen die de zitting niet hebben meegemaakt, hoeven niet alle details te kennen.

Hetzelfde idee vinden we terug in de dynamiek van luister- en begeleidingsgroepen, volwasseneneducatie en persoonlijke ontwikkeling. Vaak wordt deze instructie als volgt geformuleerd: “wat in de groep wordt gezegd, blijft in de groep”.

Dit geheim is er niet om een complot te verhullen, want alle besluiten worden in het proces-verbaal opgenomen, maar wel om de leden te beschermen en hen een comfortabele en emotioneel veilige ruimte voor dialoog te garanderen.

En het “Ware” Maçonnieke Geheim?

Hoe zit het dan met het beroemde Maçonnieke Geheim waarover men vaak hoort en waarvan de kennis de vrijmetselaars zou onderscheiden van de gewone stervelingen? Om sommigen teleur te stellen: we kunnen bevestigen dat een dergelijk geheim niet bestaat. Er zijn wel enkele maçonnieke ordes geweest die beweerden dit geheim te bezitten, wat de ware oorsprong en het ware doel van de vrijmetselarij zou zijn. Maar het ging hierbij slechts om particuliere, materiële, politieke of mystieke belangen, die niet representatief waren voor de vrijmetselarij als geheel.

Zo beweerde de Baron von Hund bijvoorbeeld dat het geheim van de Stricte Observantie van de Tempeliers dubbel was: de aanspraken van de Stuarts op de Engelse troon steunen en de Orde van de Tempel herstellen (waarbij men en passant alle goederen die aan de Orde hadden toebehoord, zou terugkrijgen). Voor Willermoz, die de Stricte Observantie hervormde tot de Gerectificeerde Schotse Ritus, was het geheim daarentegen puur spiritueel en mystiek: het bestond uit de martinezistische doctrine van de Reïntegratie van de Zielen en culmineerde in de theürgische praktijken die daaruit voortvloeien. Als iemand beweert het Maçonnieke Geheim te kennen, of dat de vrijmetselarij die hij beoefent dit kent, is de kans groot dat het slechts gaat om een instrumentalisering van de vrijmetselarij ten dienste van een zaak of ideologie die niets met vrijmetselarij te maken heeft.

Waarom suggereren dan zoveel rituelen, vooral in de hoge graden van de R.E.A.A., altijd dat elke nieuwe stap de adept dichter bij de ontdekking van het beroemde geheim brengt? Ook hier moeten we demystificeren: de hoge graden waren in de 18e eeuw een bloeiende en lucratieve handel. Degenen die ze creëerden, verkochten de patenten voor veel geld, en de ontvangstbelastingen voor deze graden, geïnd door de leidende organen, waren meestal hoog. Deze aanlokkelijke beweringen die de rituelen doorspekken, kunnen worden beschouwd als wat we vandaag marketing zouden noemen: het ging erom de klant te binden en hem aan te moedigen te blijven consumeren!

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen