Het Mozaïekplaveisel in de vrijmetselarij

De oorsprong van het Mozaïekplaveisel en de naam

Het Mozaïekplaveisel, in het Engels bekend als “Square Pavement” of “Mosaic Pavement”, duikt op in oude Schotse en Engelse maçonnieke catechismussen. De oudste vermeldingen zijn te vinden in de manuscripten “Edinburgh Register House” (1696) en “Chetwode Crawley” (1700), die de gebruiken beschrijven van de maçonnieke traditie in het 17e-eeuwse Schotland. Later vinden we het terug in diverse Engelse, Schotse en Ierse manuscripten of onthullingen (“Dumfries n°4”, ca. 1710; “Trinity College, Dublin”, 1711; “A Mason’s Confession”, ca. 1727; “Wilkinson”, 1727; “Masonry Dissected”, 1730…).

Deze documenten beschrijven niet wat het Mozaïekplaveisel precies is of wat het nut ervan is, met uitzondering van twee bronnen die ons de sleutel tot dit symbool geven: “A Mason’s Confession” en het “Wilkinson”-manuscript. Volgens deze documenten (de eerste Schots, de tweede Engels) gebruikte de Meester het plaveisel om zijn bouwplannen uit te tekenen. Zoals we in ons vorige artikel over het Logetapijt al aangaven, werden plannen oorspronkelijk direct op de vloer van de werkplaats van de metselaars getekend. De beweringen in “A Mason’s Confession” en het “Wilkinson”-manuscript verduidelijken dit gebruik: als het Mozaïekplaveisel een ruitpatroon heeft, is dat omdat het ontwerp zo eenvoudig op grotere schaal kon worden overgebracht met behulp van een groter raster. Het Mozaïekplaveisel was oorspronkelijk dus een operationeel instrument en geen symbolisch of decoratief motief.

Maar waarom de naam Mozaïekplaveisel? Allereerst moet worden opgemerkt dat de benaming relatief laat is, aangezien oude documenten enkel spreken van “Square Pavement”, wat we kunnen vertalen als Vierkant Plaveisel of winkelhaak-plaveisel. De naam “Mosaick [sic] Pavement” verschijnt pas in 1727 in het “Wilkinson”-manuscript, gevolgd door “Masonry Dissected” in 1730. Aangezien deze documenten duidelijk voortkomen uit de traditie van de Grootloge van 1717 (of waarschijnlijker 1721), kunnen we concluderen dat deze term afkomstig is uit de traditie van de “Moderns”.

Wat betekent het echter? Is “Mozaïek” hier bedoeld in de zin van de Wet van Mozes? Het lijkt veel eerder afkomstig uit het middeleeuws Latijn “mosaicus”, een verbastering van het klassiek Latijnse “musivus”, dat zelf is afgeleid van het Griekse “mouseios”, wat betrekking heeft op de Muzen, de “godheden” die de verschillende kunsten beheersen. Het is niet verwonderlijk dat deze term werd overgenomen door de moderne vrijmetselarij, die ontstond in een tijd waarin de intellectuele elite doordrenkt was van de Grieks-Romeinse oudheid.

De betekenis van het Mozaïekplaveisel

In de moderne vrijmetselarij heeft het Mozaïekplaveisel zijn functie als operationeel instrument verloren en behoudt het enkel een symbolische betekenis. Op een datum die we niet precies hebben kunnen vaststellen, nam het de vorm aan van een dambord met afwisselend zwarte en witte vakken. Het werd zo een beeld van de geschapen wereld, getekend door dualiteit. Het symbool van het Mozaïekplaveisel sluit zich aan bij andere dualiteitssymbolen in de Loge (de twee Zuilen, de Zon en de Maan, het Zuiden en het Noorden), met dit verschil dat het in zichzelf de twee polen bevat, die onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De volledige complexiteit van de werkelijkheid komt erin tot uiting: licht en duisternis, leven en dood, goed en kwaad, vooruitgang en regressie…

Deze verwevenheid van zwart en wit doet denken aan het Chinese symbool van Yin en Yang, dat de realiteit van de wereld eveneens in termen van dualiteit probeert te vatten. Maar het Chinese model is rond en verbeeldt de afwisseling van zwart en wit als een onophoudelijke beweging, vergelijkbaar met die van water of wind, waarin men voortdurend naar evenwicht moet zoeken door beweging.

Het Mozaïekplaveisel is radicaler in zijn weergave van dualiteit. De vakken zijn strak afgebakend en lijken minder vatbaar voor beweging. Het is aan de waarnemer om een keuze te maken, zijn eigen pad uit te stippelen en de dualiteit te sublimeren via het ternaire principe.

Als het Mozaïekplaveisel de wereld in haar permanente dualiteit vertegenwoordigt, waarom is het dan in de continentale vrijmetselarij bijna verboden om eroverheen te lopen? Is er hier geen sprake van een zekere inconsistentie? Wij leven in deze wereld waarin we onderworpen zijn aan dualiteit: waarom zouden we in de Loge de representatie van de wereld als heilig op zich beschouwen? Het werk van de vrijmetselaar is om de wereld van dualiteit te heiligen door de derde term te ontdekken, en om dat te doen, moet hij deze wereld betreden, ook ritueel.

Hoeveel vakken moet het Mozaïekplaveisel tellen?

Het aantal vakken van het Mozaïekplaveisel heeft uiteraard een symbolische betekenis, en er zijn verschillende opties mogelijk. Veel Loges delen dezelfde tempels, die vaak onverplaatsbaar zijn ingericht. Het is in sommige gevallen dus lastig om het gewenste Mozaïekplaveisel te kiezen. Maar als het Mozaïekplaveisel op het Logetapijt staat afgebeeld, wat vaak het geval is, zijn de Loges vrij om te kiezen voor de vorm die voor hen het meest betekenisvol is.

Wat zijn de verschillende opties? We kennen er drie, die elk een relevante betekenis hebben. Ze sluiten elkaar niet uit en kunnen zelfs alle drie door dezelfde Loge worden gebruikt, zoals u zult zien.

De eerste optie is de eenvoudigste op symbolisch vlak: 8 x 8 = 64 vakken. 64 is de kubus van 4, het getal van de geschapen wereld, gekenmerkt door de vier elementen, de vier windstreken, de vier seizoenen, enz. Als kubus van 4 staat 64 voor de driedimensionale wereld, de materiële wereld die we kennen en waarin we ons bewegen. Het Mozaïekplaveisel met 64 vakken is dus louter beschrijvend: het symboliseert de wereld zoals we die waarnemen, zonder interpretatie. Het zou verstandig zijn om dit op het Logetapijt van de eerste graad te plaatsen: de Leerling wordt zich bewust van zichzelf en de wereld in haar dualiteit, maar beschikt nog niet over de geometrische kennis om de wereld te begrijpen en erin te handelen.

De volgende twee opties veronderstellen geometrische kennis.

Het Mozaïekplaveisel gebouwd volgens de Gulden Snede: 5 x 8 = 40 vakken. Omdat de Gulden Snede een verhouding is, kunnen andere modellen worden voorgesteld die dezelfde verhouding behouden en voorkomen in de reeks van Fibonacci (0-1-1-2-3-5-8-13-21-34-33-55-89…): men kan dus denken aan een plaveisel van 3 x 5, 8 x 13, 13 x 21, enz. Het voordeel van het 5 x 8 plaveisel is dat het 40 vakken oplevert. 40 is een belangrijk getal in de joods-christelijke traditie; het is het getal van het wachten, maar ook van de tijd die nodig is voor spirituele ervaring (de 40 jaar die het volk Israël in de woestijn doorbracht, de 40 dagen van de verzoeking van Jezus). Gebaseerd op de Gulden Snede, die de Gezel ontdekt in de Flamboyante Ster, zou het 5 x 8 Mozaïekplaveisel uitstekend passen op het Logetapijt van de tweede graad.

Ten slotte het Mozaïekplaveisel gebaseerd op de Stelling van Pythagoras: 9 x 12 = 108 vakken. Ook hier kunnen andere modellen worden overwogen die de 3-4-5 verhouding van de pythagoreïsche rechthoekige driehoek behouden: 3 x 4, 6 x 8, 12 x 16. Maar de meest interessante blijft naar onze mening de 9 x 12 = 108, omdat deze drie getallen rijk zijn aan betekenis. 9, het kwadraat van 3, verschijnt in de vrijmetselarij vaak vanaf de graad van Meester. Het is met name het aantal slagen van de batterij van de graad en het aantal Meesters dat op zoek ging naar het stoffelijk overschot van Hiram. 12 is een belangrijk getal in de joods-christelijke traditie, dat staat voor volheid en vervulling (de 12 stammen van Israël, de 12 apostelen). De symboliek van het getal 108 komt eerder uit India. Het symboliseert vervulling, bevrijding en het einde van het inwijdingspad. De belangrijkste hindoegoden, evenals de Boeddha, hebben 108 namen, er zijn 108 Upanishads, 108 Asana’s (houdingen) in yoga, 108 kralen aan de boeddhistische rozenkrans, 108 passies in het boeddhisme… Vanuit boeddhistisch perspectief symboliseert 108 het bereiken van samādhi (meditatieve absorptie, het hoogste niveau van bewustzijn), na het overwinnen van de 108 passies. Het 9 x 12 = 108 Mozaïekplaveisel zou op het Logetapijt van de derde graad kunnen staan, omdat de Meester door de symbolische dood gaat om de passies, vertegenwoordigd door de drie slechte Gezellen, te overstijgen.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen