Hiram en Halloween: vrijmetselaarssymbolen

Eva Bakker
Product- en inkoopexpert met meer dan 15 jaar ervaring in de detailhandel

De oorsprong van Halloween

Het is bekend dat Halloween een syncretisch feest is, ontstaan uit de ontmoeting tussen het christendom en oude Europese, met name Keltische tradities. Aan de basis lag het Keltische feest dat in het Gaelic bekend stond als Samhain en in het Gallisch als Samonios. Dit feest werd begin november gevierd, markeerde het einde van het jaar en fungeerde onder meer als oogstfeest. Dit aspect van Samhain sluit aan bij de oogstfeesten uit de Germaanse wereld, die uiteindelijk rond Sint-Maarten (10 november) werden vastgelegd.

Maar Samhain had ook een mythologische dimensie: het vertegenwoordigde een soort ‘tussentijd’, een opschorting van de tijd tussen het jaar dat ten einde liep en het nieuwe jaar. Deze tijdelijke scheur zorgde voor een poreusheid tussen de wereld van de levenden en de Andere Wereld, in het Iers de Sidh genoemd. De Sidh is niet echt vergelijkbaar met een eenvoudig dodenrijk; het is eerder een parallelle realiteit, bevolkt door goden, mysterieuze wezens en terloops ook overledenen. Tijdens het feest van Samhain, in dit moment van stilstaande tijd, konden de bewoners van de Sidh zich onder de mensen mengen en, hoewel zeldzamer, konden sommige stervelingen de Andere Wereld betreden.

Druïden

De kerstening van Samhain, omgevormd tot Allerheiligen (All Hallows’ Eve in het Engels, wat later Halloween werd) en gevolgd door Allerzielen (respectievelijk 1 en 2 november), vond pas plaats onder het pontificaat van paus Gregorius IV, die regeerde van 827 tot 844. Daarvoor was er al een algemeen feest van de martelaren, sinds 613 vastgesteld op 13 mei, om het Romeinse feest van de Lemuria te overdekken. De Romeinse religie wijdde de dagen van 9 tot 14 mei aan de Lemures, de verdoemde zielen: men bracht hen offers van bonen om hen te sussen en ervan te weerhouden de wereld van de levenden te komen kwellen.

Hetzelfde principe leidde tot de keuze voor 1 november, ditmaal om het feest van Samhain te neutraliseren. 1 november werd zo het feest van alle heiligen, en niet langer alleen van de martelaren, en 2 november werd gewijd aan alle overledenen; het waren immers zij van wie men vreesde dat ze de wereld van de levenden zouden komen kwellen, aangezien heiligen, die geacht werden in God te rusten, geen bedreiging vormden.

Volkstradities, vooral in Ierland, Schotland en Wales, behielden op verkapte wijze elementen van het oorspronkelijke feest. In de 19e eeuw ontstond het gebruik waarbij kinderen (oorspronkelijk armen) langs de deuren gingen om koeken te ontvangen in ruil voor gebeden. Dit gebruik herinnerde eraan dat Samhain een oogstfeest was, maar ook dat voedseloffers boze geesten konden afweren.

Halloween trok vervolgens naar Amerika, mede door de massale Ierse immigratie na de grote hongersnood van 1845. De huidige, voornamelijk commerciële vorm van Halloween ontwikkelde zich pas vanaf de jaren 1930. De zoektocht naar koeken werd het speelse “Trick or treat” (foppen of snoepen), terwijl de verwijzing naar de andere wereld gereduceerd werd tot een parade van vampiers, weerwolven, skeletten, zombies en andere angstaanjagende figuren die eerder uit de filmwereld komen dan uit de Keltische mythologie of oude Europese overtuigingen.

Pas vanaf de jaren 1990 drong Halloween door in het Europese vasteland en veroverde het de supermarkten. Deze opkomst, die vooral beantwoordde aan commerciële imperatieven, correspondeerde niettemin met de veralgemening van de Amerikaanse cultuur, die iedereen kent via films en televisieseries. Dieper gezien beantwoordde deze beweging misschien aan een diffuse behoefte aan verwondering in het hart van een resoluut geseculariseerde wereld, die grotendeels elke verwijzing naar een andere wereld heeft opgegeven.

De betekenis van Halloween

Als samengesteld feest, ontstaan uit de ontmoeting van verschillende culturen en geabsorbeerd door de consumptiemaatschappij, kan Halloween niet eenvoudig worden beschreven. Historisch gezien is het de kerstening van een heidens feest. Oorspronkelijk een feest van het einde van het jaar en de oogst, met een opening naar de andere wereld, ligt de nadruk nu op de overledenen: officieel bidt men voor de doden, maar de oude gedachte blijft zeker bestaan dat men hen vooral offers moet brengen zodat ze ons niet komen kwellen. Halloween is dus een mengeling van officiële christelijke doctrine en bijgelovige praktijken, de laatste restjes van een vergeten heidendom, en is uitgegroeid tot een vorm van volksreligiositeit en folklore op de Britse eilanden. Dit feest is moeilijk te definiëren, omdat het twee totaal verschillende wereldbeelden verenigt: een cyclische en naturalistische visie, van heidense oorsprong, die het seizoensritme van het jaar beschrijft en de andere wereld oproept als een parallelle realiteit die niet tot doel heeft angst of schuldgevoelens op te wekken; en een historische visie, van joods-christelijke oorsprong, die het hiernamaals beschrijft als een plek waar alle mensen onvermijdelijk naartoe gaan, vaak als een plek van straf, en die suggereert dat de zwartste zielen nog steeds in deze wereld rondspoken.

Halloween

Getransplanteerd naar de Verenigde Staten door Ierse immigranten, verloor Halloween zijn serene en vrolijke kant om enkel zijn morbide aspect te behouden. De beeldtaal van Halloween putte sindsdien alleen nog uit het macabere en morbide register, soms met een vleugje carnavaleske humor, alsof de dood bespotten haar minder angstaanjagend maakte. Cultureel gezien droeg de Angelsaksische literatuur, die sinds de romantiek dol is op mysterie en het bovennatuurlijke, bij aan het smeden van deze beeldtaal, die vervolgens werd overgenomen door de cinema en de tegencultuur van de jaren 1970.

Is Halloween dus slechts een uiting van de angst voor de dood binnen een grotendeels seculiere westerse beschaving? Is het slechts een futiele poging om angsten te bezweren die we niet langer durven onder ogen te zien? Dat is een legitieme gedachte.

En Hiram?

Heeft de legende van Hiram, de centrale mythe van de vrijmetselarij, iets te maken met Halloween? Op het eerste gezicht kunnen we erkennen dat bepaalde doodsbeelden gemeenschappelijk zijn aan de legende van Hiram en de viering van Halloween, althans in zijn huidige vorm: de schedel en de zwarte kleur. Het verhaal van de dood van Hiram zou goed passen in de beeldtaal van Halloween, en nog meer het verhaal van de ontdekking en het opheffen van zijn lichaam: men graaft een lijk op, waarvan de rituelen beweren dat het al stinkt, men ontdoet het van zijn lijkwade en men heft het op door het tegen zich aan te houden… Vrijmetselaars zijn gewend geraakt aan de beschrijving van deze scène, waarvan men uiteindelijk alleen de symbolische dimensie onthoudt. Maar als men het verhaal letterlijk neemt, moet men toegeven dat het behoorlijk gruwelijk, morbide en macaber is, geheel in de sfeer van het huidige Halloween.

Toch zijn deze gelijkenissen slechts oppervlakkig en vooral anachronistisch. In de 18e eeuw had Halloween nog niet zijn huidige gedaante aangenomen en leek het manifest nog niet op een spooktrein. De morbide beeldtaal die men in de vrijmetselarij kan terugvinden, wortelt veel meer in de voorliefde van de barokcultuur voor de Memento Mori, schilderijen met stillevens en schedels die de ijdelheid van alle dingen benadrukken.

Hiram

Is er geen ander verband tussen de maçonnieke Hiram en Halloween, voorbij het louter macabere uiterlijk? Vanuit antropologisch oogpunt kunnen we opmerken dat de legende van Hiram de centrale vraag over de dood raakt, die de mensheid al sinds het begin bezighoudt. En het is in mythen dat alle culturen hebben geprobeerd te wennen aan de aanwezigheid van de dood en de onvermijdelijke angst die deze oproept. Zou de maçonnieke legende van Hiram dan slechts een van de vele avatars zijn van mythen die proberen om te gaan met het thema van de dood? Gedeeltelijk, zeker.