Is de vrijmetselarij een sekte?

De oorsprong en evolutie van de term sekte

Oorspronkelijk, in de oudheid, was het Latijnse woord secta, net als zijn Griekse equivalent (maar geen synoniem) hairesis, een neutrale beschrijvende term zonder negatieve bijklank. Secta komt van het werkwoord sequi, wat “volgen” betekent. Het duidde simpelweg de groep mensen aan die een specifieke leer volgden, in het bijzonder een filosofische. Men sprak bijvoorbeeld over de sekte van de platonisten, de stoïcijnen of de epicuristen. Sekte betekende dus enkel school of stroming. Het Griekse hairesis, waar het woord ketterij van is afgeleid, betekende hetzelfde, maar dan vanuit het werkwoord haireô, wat “kiezen”, “nemen” of “verkiezen” betekent.

De Academie van Plato, Romeins mozaïek, Pompeï

Pas met de opkomst van het christendom kregen sekte en ketterij een pejoratieve en polemische betekenis. Het waren de ketterijbestrijders uit de eerste eeuwen van de christelijke jaartelling die als eersten beweerden dat secta afstamde van het werkwoord secare, “snijden”. De boodschap was duidelijk: een sekte was een groep die zich vrijwillig had afgescheiden van de enige ware Kerk om een dissidente, en per definitie valse, doctrine te volgen. Het Griekse hairesis, dat in het Latijn heresia werd, onderging dezelfde evolutie en ging enkel nog verwijzen naar een doctrine die afweek van de orthodoxie van de Kerk.

Deze twee termen werden in de middeleeuwen veelvuldig gebruikt om elke vorm van religieuze dissidentie te bestrijden, en later ook in de context van de protestantse Reformatie. Binnen de protestantse wereld kwam het woord sekte zelfs te staan voor de vele afsplitsingen en dissidente groepen die deze stroming, die nooit één enkele Kerk vormde, tot op de dag van vandaag kenmerken. Oorspronkelijk bijna synoniem, raakten sekte en ketterij in de context van de strijd tussen christelijke kerken echt gescheiden: ketterij duidde een afwijkende doctrine aan, en sekte een gemeenschap die zo’n doctrine cultiveerde.

In de 18e eeuw, toen men meer begaan was met filosofie en deïsme dan met religieuze orthodoxie, ontstond bij auteurs als Voltaire het begrip “sektegeest”. Men verbreedde het begrip sekte door zich meer te richten op het interne mechanisme dan op de doctrines zelf. Sektegeest werd vanaf dat moment gelijkgesteld aan obscurantisme, bijgeloof, lichtgelovigheid en fanatisme, en dat niet alleen op religieus vlak, maar op elk gebied van kennis en menselijke activiteit. Sektegeest werd toen beschouwd als een rem op de ontwikkeling van kennis en sociale vooruitgang, en als een bron van conflict tussen mensen.

In de 19e eeuw kreeg de huidige betekenis van het woord sekte geleidelijk vorm. Deze eeuw, die volgde op de omwentelingen van de Franse Revolutie en het begin van de Industriële Revolutie, bracht grote onrust en onzekerheid teweeg, wat leidde tot het ontstaan van talloze religieuze groepen met meer of minder extreme of bizarre theorieën. Denk hierbij aan protestantse millennaristische bewegingen, zoals de zevendedagsadventisten of de Jehova’s getuigen, die de datum van de wederkomst van Christus begonnen aan te kondigen. Ook waren er, vooral in Frankrijk, talloze occultistische, spiritistische, rozenkruisers- en gnostische groepen die zich vormden als kleine kapellen met soms waanzinnige doctrines. Deze sekten werden uiteraard veroordeeld door de officiële kerken, maar riepen in de bevolking eerder amusement en nieuwsgierigheid op dan angst.

Het duurde tot de tweede helft van de 20e eeuw, en vooral vanaf de jaren 1970, voordat het begrip “gevaarlijkheid van sekten” ontstond. Veel recent opgerichte religieuze groepen haalden het nieuws met schokkende feiten: mentale manipulatie, gijzeling, mishandeling, seksueel misbruik, drugsgebruik, financiële malversaties, bijna-slavernij, moorden, collectieve zelfmoorden… Sindsdien wordt de term sekte geassocieerd met gevaar voor individuen en de samenleving, en zijn er talloze anti-sekteverenigingen opgericht.

Wat verstaat men doorgaans onder een sekte?

Het woord sekte heeft in de loop der geschiedenis verschillende lagen verzameld, van de christelijke ketterijleer tot de strijd van moderne staten tegen een vorm van georganiseerde misdaad met een spirituele of religieuze connotatie. De publieke opinie heeft zich het begrip toegeëigend in zijn meest dramatische vorm, waardoor de term nauwelijks nog bruikbaar is om marginale spirituele fenomenen op een rustige en rationele manier te benaderen.

Daarom zijn sociologen doorgaans gestopt met het gebruik van de term sekte om marginale religieuze bewegingen te beschrijven, en geven ze de voorkeur aan neutralere termen zoals “Nieuwe Religieuze Bewegingen”. De term wordt in de sociologie nog nauwelijks gebruikt, behalve om het type “Kerk” te onderscheiden van het type “Sekte” binnen verschillende christelijke gemeenschappen, met name de protestantse. In deze typologie, die we danken aan de socioloog Max Weber (1864-1920) en de theoloog en socioloog Ernst Troeltsch (1865-1923), wordt de term sekte zonder enige pejoratieve nuance gebruikt: het beschrijft een type gemeenschap waar men door keuze of bekering toetreedt en waar alle leden aan dezelfde eisen van betrokkenheid onderworpen zijn, in tegenstelling tot het type “Kerk”, waar men vaak door familietraditie of conformisme bij hoort en waar slechts bepaalde leden (de geestelijken) werkelijk gebonden zijn aan de meest veeleisende praktijken.

Maar bij het grote publiek heeft de term sekte de complexiteit die hij aan zijn lange evolutie te danken heeft verloren, en dekt hij nu een realiteit die enkel nog wordt waargenomen door de lens van angst of polemiek. De sekte staat zo in het rijtje van plagen die de mensheid bedreigen, naast totalitarisme, terrorisme, drugs…

Aanhangers van een sekte

In deze algemeen aanvaarde opvatting wordt de sekte gedefinieerd door een aantal kenmerken, die uiteraard niet allemaal in elke beweging aanwezig zijn.

1° een sterk religieus geloof, soms irrationeel of waanzinnig, dat de groep als de enige waarheid beschouwt; dit geloof kan gepaard gaan met de verplichting om uitsluitend publicaties te lezen die door de sekte zijn goedgekeurd.

2° de doctrine wordt meestal gepresenteerd door een goeroe, een persoon of groep personen die beweert over buitengewone macht en kennis te beschikken; het woord van de goeroe mag niet worden betwist.

3° de goeroe manipuleert zijn volgelingen mentaal om zijn macht uit te oefenen en hen tot slaven te maken; volledige gehoorzaamheid van de volgelingen is vereist.

4° de sekte vraagt veel geld van haar volgelingen en laat hen soms gratis werken; de leiders leiden ondertussen een luxueus leven.

5° de sekte kan malversaties en handel, inclusief mensenhandel, verhullen.

6° de sekte onderhoudt een conflictueuze en paranoïde relatie met de wereld en dwingt haar volgelingen om alle contact met hun familie en hun oorspronkelijke milieu te verbreken; volgelingen moeten soms van naam veranderen.

7° de sekte voert zeer actieve proselitisme, waarbij ze altijd probeert nieuwe volgelingen aan te trekken en in de val te lokken; de sekte verlaten is echter moeilijk en kan risico’s met zich meebrengen.

8° kinderen worden geïndoctrineerd en soms gescheiden van hun ouders; ze lopen het risico uitgebuit of seksueel misbruikt te worden.

9° de sekte kan de gezondheid van haar volgelingen in gevaar brengen door ongepaste medische praktijken, het weigeren van moderne geneeskunde, onevenwichtige voedingsvoorschriften of overmatige vastenpraktijken.

10° in naam van haar waarheid kan de sekte doden of haar volgelingen aanzetten tot zelfmoord.

Dit is wat veel van onze tijdgenoten denken over sekten. In feite is dit slechts een compilatie van de meest schokkende nieuwsfeiten uit de wereld van de marginale religie. Het gaat om een gefantaseerde, angstaanjagende sekte, waarvan slechts enkele bewegingen bepaalde kenmerken vertonen.

En de vrijmetselarij in dit alles?

Wanneer de vraag wordt gesteld over de vrijmetselarij, is dat uiteraard in verwijzing naar deze gefantaseerde sekte die de verbeelding van het publiek achtervolgt en die we zojuist in enkele trekken hebben beschreven. Men hoort vrijmetselaars de vrijmetselarij vaak onderscheiden van een sekte door simpelweg te zeggen dat het gemakkelijk is om een sekte binnen te komen, maar moeilijk om eruit te stappen, terwijl het moeilijk is om de vrijmetselarij binnen te komen, maar zeer gemakkelijk om eruit te stappen. Dat is volkomen juist, maar misschien een onvoldoende argument.

Er zijn inderdaad nog vele andere argumenten die aantonen dat de vrijmetselarij geen sekte is. Ten eerste is een sekte een religieuze beweging met een welomschreven doctrine en credo. De vrijmetselarij is echter geen religie, heeft geen credo en wil integendeel adogmatisch zijn. Ze legt geen specifiek geloof op en laat haar leden hun eigen mening vormen over alle zaken. Men zal in de vrijmetselarij ook geen mentale manipulatie of hersenspoeling vinden, aangezien vrijmetselaars juist worden uitgenodigd om de werkelijkheid in vraag te stellen en alle aspecten ervan te observeren voordat ze zich een mening vormen.

Hoewel de vrijmetselarij hiërarchisch is georganiseerd, zou men er tevergeefs zoeken naar een goeroe. Niemand is de onbetwiste, onfeilbare en eeuwige leider in de vrijmetselarij, aangezien alle functies verkiesbaar en tijdelijk zijn. Het respect voor officieren en waardigheidsbekleders is vereist, zoals in elke georganiseerde vereniging, maar er is geenszins sprake van gehoorzaamheid of onderwerping. De officieren en waardigheidsbekleders van de vrijmetselarij zijn niet de bezitters van de waarheid of de traditie; ze zijn slechts de bewakers van een kader waarin vrijmetselaars hun persoonlijke zoektocht naar het Licht kunnen uitvoeren.

De Constituties van Anderson, 1723

Terwijl de sekte zichzelf vaak ziet als de enige ark van redding in een corrupte en slechte wereld, en probeert haar volgelingen aan de verderfelijke invloed ervan te onttrekken, moedigt de vrijmetselarij haar leden juist aan om zich moreel en spiritueel te verbeteren om zo hun plichten als burger, ouder, man of vrouw die betrokken is bij de wereld, effectiever te vervullen. De wereld is niet slecht voor vrijmetselaars; het is simpelweg de bouwplaats waarop ze zichzelf proberen te verbeteren om nuttig te zijn voor de mensheid.

De vrijmetselarij doet niet aan proselitisme en u zult nooit een vrijmetselaar folders zien uitdelen of aan de deur zien komen. De werving gebeurt eerder via mond-tot-mondreclame, om mensen te bereiken die werkelijk geïnteresseerd zijn in de maçonnieke weg. De toetreding tot de vrijmetselarij is bovendien niet eenvoudig en vereist geduld, en niet elke kandidatuur zal noodzakelijkerwijs slagen. En aangezien de vrijmetselarij haar leden niet van hun familie wil scheiden, controleert ze of de kandidaten hun partners op de hoogte hebben gebracht van hun voornemen en of deze daar geen bezwaar tegen hebben.

De vrijmetselarij brengt de gezondheid van haar leden nooit in gevaar en heeft geen voedingsvoorschriften. Omdat ze vele zorgprofessionals in haar gelederen telt, zal ze haar leden nooit aanraden om af te zien van een erkende medische behandeling. Men zal ook tevergeefs zoeken naar collectieve zelfmoorden of moorden in de vrijmetselarij.

Financieel gezien heeft de vrijmetselarij geen buitenissige eisen en zal ze haar leden nooit ruïneren. Natuurlijk is er een contributie, zoals in veel verenigingen of clubs, maar die blijft zeer redelijk en de vrijmetselarij zal haar leden nooit vragen al hun bezittingen te schenken.

Hoewel het helaas kan voorkomen dat onbetrouwbare vrijmetselaars worden vervolgd in zaken, meestal financieel, is dat altijd op persoonlijke titel, want de vrijmetselarij als instituut dekt nooit malversaties. Ze pleit integendeel voor het respecteren van de wetten en nodigt haar leden uit tot een onberispelijk gedrag.

Conclusie

De vrijmetselarij is dus beslist geen sekte in de gebruikelijke betekenis van het woord. Historisch gezien, ontstaan in de 18e eeuw, zou men haar zelfs kunnen omschrijven als de anti-sekte bij uitstek. Zoals we hierboven hebben gezien, hebben de filosofen van de Verlichting de sektegeest in het bijzonder aan de kaak gesteld als bron van groot onheil voor de samenleving. De intentie van de moderne vrijmetselarij was vanaf het begin om mensen te verenigen die door religieuze vooroordelen gescheiden hadden moeten blijven: “hoewel in de oude tijden de Metselaars in elk land verplicht waren om tot de Religie van dat land of die Natie te behoren, welke dat ook was, wordt het nu echter als doelmatiger beschouwd om hen alleen te onderwerpen aan die Religie die alle mensen accepteren, waarbij ieder zijn eigen mening behoudt, en die erin bestaat goede en loyale mensen of Mensen van Eer en Integriteit te zijn, ongeacht de Benamingen of Geloofsovertuigingen die hen kunnen onderscheiden; zo wordt de Metselarij het Centrum van Eenheid en het Middel om een ware Vriendschap te smeden onder Personen die anders eeuwig verwijderd hadden moeten blijven”, leest men in artikel 1 van de Constituties van Anderson uit 1723. Verre van een sekte te zijn, heeft de vrijmetselarij zichzelf altijd beschouwd als het tegengif voor de sektegeest.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen