Oorsprong en ontwikkeling van de staf
De staf is waarschijnlijk een van de oudste menselijke uitvindingen, zo niet de oudste. Oorspronkelijk was het een eenvoudige stok die voor uiteenlopende doeleinden werd gebruikt: men kon er voorwerpen mee bereiken die buiten handbereik lagen, men kon erop steunen tijdens het lopen en natuurlijk diende hij als wapen.
Als verlengstuk van de arm, of eventueel als fallisch symbool, werd de staf al snel een uiterlijk teken van macht. In het graf van Toetanchamon werden niet minder dan dertig staven gevonden, waarvan sommige bedekt met goud en gebogen, net als moderne wandelstokken. De nederige stok was duidelijk uitgegroeid tot een prestigieus voorwerp, waardig voor een koning, een priester of een legeraanvoerder. Zo kon de staf, gestileerd en soms ingekort, uitgroeien tot de scepter van de koning, de kromstaf van de bisschop of de maarschalksstaf.
Staven van Toetanchamon
Dichter bij onze tijd kende de staf een ware opkomst in de 17e eeuw, toen hij in een lange vorm het voorrecht werd van koningen en edellieden. Het gaf adel en prestige aan het simpele wandelen. Het gebruik van de staf werd algemeen in de 19e eeuw, toen het een modeaccessoire werd voor de bourgeoisie, net als de hoed en de handschoenen. Maar de staf bleef ook een wapen, zoals blijkt uit de degenstokken en het stokschermen, dat sinds het midden van de 19e eeuw in Frankrijk bloeide.
De staf bleef natuurlijk ook een gebruiksvoorwerp om het lopen van ouderen of invaliden te ondersteunen. Het is bijna uitsluitend in deze vorm dat hij in de tweede helft van de 20e eeuw bleef voortbestaan, ook al bleven enkele excentriekelingen hem als modeaccessoire gebruiken.
De staf in de vrijmetselarij
Zoals we hebben gezien, nam het gebruik van de staf in Europa een belangrijke wending in de 17e eeuw, de periode waarin de eerste speculatieve Engelse vrijmetselarij ontstond. Werden de eerste vrijmetselaars, en misschien nog wel meer de vrijmetselaars uit de 18e eeuw, geïnspireerd door de staf die in de adelstand in gebruik was? Als we bedenken dat het dragen van een hoed en zwaard in de Franse vrijmetselarij een manier was om de gelijkheid tussen adel en burgerij te bevestigen, kunnen we niet uitsluiten dat de staf de vrijmetselaars aansprak en hen in staat stelde meer plechtigheid aan hun ceremonies toe te voegen. Gezien de manier waarop de staf uitsluitend ritueel wordt gebruikt om verplaatsingen in de Loge te accentueren, zou men geneigd zijn te denken dat hij geen andere functie heeft dan de ceremonies waardigheid te verlenen.
Maar er is natuurlijk nog een andere reden voor de aanwezigheid van de staf in de vrijmetselarij, ditmaal symbolisch. De staf is niet zomaar een ceremonieel accessoire, een teken van sociale status of een wapen; het is ook een instrument van de operatieve metselaars. Middeleeuwse illustraties tonen vaak bouwmeesters met een lange staf, naast andere instrumenten zoals de passer en de winkelhaak.
Deze staf was een meetinstrument genaamd “Pige des bâtisseurs” of “Quine”, omdat het de vijf basismaten bevatte die destijds werden gebruikt: de palm, de handbreedte, de spanwijdte, de voet en de el. Een streep markeerde elke maat, of het instrument bestond uit vijf scharnierende delen, zoals we tegenwoordig bij een duimstok zien. Verschillende waarden werden aan deze maten toegekend afhankelijk van de regio, maar hier is een voorbeeld, uitgedrukt in centimeters:
Palm: 6,74 – Handbreedte: 12,36 – Spanwijdte: 20 – Voet: 32,36 – El: 52,36. Dit alles geeft een staf van 124,72 cm.
Scharnierende Quine
Het interessante aan de Quine is dat men hiermee praktisch de verhoudingen van de Gulden Snede kon gebruiken zonder de algebraïsche waarde phi (1,618) te kennen. Als men de palm en de handbreedte optelt, krijgt men de spanwijdte; de handbreedte en de spanwijdte geven de voet; de spanwijdte en de voet geven de el. Het is een Fibonacci-reeks. En als men een maat deelt door de voorgaande (bijvoorbeeld de el door de voet), krijgt men altijd 1,618. Probeer het met de waarden uit het bovenstaande voorbeeld, dan zult u het zien. Een prachtig voorbeeld van de praktische kennis van de middeleeuwse bouwers!
We vinden de staf terug bij de Compagnons du Devoir, die ongetwijfeld een vollediger begrip van de staf hebben behouden dan de vrijmetselaars. Bij hen behoudt de staf zijn symbolische betekenis, maar dient hij ook als wandelstok en verdedigingswapen.
De staf heeft zeker zijn plaats in de vrijmetselarij en de staf van de Ceremoniemeester is een bescheiden herinnering aan het belang dat dit instrument had bij de oude bouwers. Men zou kunnen wensen dat het operatieve gebruik ervan explicieter naar voren zou komen in de rituelen en maçonnieke instructies.
