Willermoz, de voornaamste auteur van de Rite Écossais Rectifié (deel 2)

De gemengde overwinning van Willermoz in Wilhelmsbad

In de tweede helft van de jaren 1770 verkeerde de Duitse Stricte Observance Templière in een diepe crisis. Al tijdens het Convent van Kohlo in 1772 werden er twijfels geuit over het Handvest dat Baron von Hund beweerde te hebben ontvangen van Karel Eduard Stuart, en over de zogenaamde Onbekende Oversten waaraan de Orde onderworpen zou zijn. Men gaf Hund toen nog het voordeel van de twijfel en volstond ermee hem aan het hoofd van de Orde te vervangen door hertog Ferdinand van Brunswijk-Lüneburg (1721-1782). Dat was anders tijdens het Convent van Brunswijk in 1775: Hund werd gesommeerd bewijzen te leveren voor zijn beweringen, en uiteindelijk bekende hij dat alles slechts een verzinsel van zijn kant was.

De Orde dreigde uiteen te vallen en talloze loges verlieten haar om zich aan te sluiten bij andere systemen (Zweedse Rite, Rite van Zinnendorf, Gouden Rozenkruisers van het Oude Systeem…).

In een poging te redden wat er te redden viel, riep Ferdinand van Brunswijk een Convent bijeen dat in 1782 in Wilhelmsbad zou plaatsvinden. Hij had de Kapittels van alle provincies al in 1780 een circulaire gestuurd met het verzoek een reeks vragen te beantwoorden, die als volgt kunnen worden samengevat: Heeft de Orde Oversten? Wie zijn zij? Stamt de Orde af van de Tempeliers? Kan de Orde van de Tempel worden hersteld? Zijn de rituelen adequaat? Moeten de doelen van de Orde geheim zijn of voor iedereen bekend? Beschikt de Orde over kennis die niemand anders heeft?

Hertog Ferdinand van Brunswijk-Lüneburg

De vragen van de hertog van Brunswijk kwamen bijna exact overeen met de zorgen waarover het Convent van de Galliërs in 1778 zich al had uitgesproken. Daarom presenteerden de Franse afgevaardigden de Hervorming van Lyon op het Convent van Wilhelmsbad. En het was deze hervorming, hoofdzakelijk het werk van Willermoz, die het Convent van Wilhelmsbad in 1782 aannam, waarbij men ermee instemde af te zien van de Tempeliersfiliatie en niet langer te pretenderen de goederen van de Orde terug te vorderen. De overwinning was echter niet volledig voor Willermoz, aangezien het Convent de graden van Profès en Grands Profès niet goedkeurde; dit waren de graden die hem het meest na aan het hart lagen en waarin hij de volledige doctrine van Martinez had ondergebracht. Deze graden concurreerden klaarblijkelijk te veel met de mystieke stroming van de Zweed Emanuel Swedenborg (1688-1772), die de voorkeur genoot van de Duitse en Scandinavische vrijmetselaars.

Dankzij het werk van Willermoz en zijn vrienden had de Stricte Observance Templière, die het Régime Écossais Rectifié was geworden, nieuwe adem gevonden. Maar dit elan duurde niet lang, want na de dood van de hertog van Brunswijk in 1792 stortte de Orde uiteindelijk in. Het Régime Écossais Rectifié bleef nauwelijks bestaan, behalve in Frankrijk en Zwitserland.

Ontdekking van het mesmerisme en de affaire van de Onbekende Agent

Tussen 1782 en 1792 had men kunnen verwachten dat Willermoz alles op alles zou zetten om zijn ritus te ontwikkelen en te proberen de laatste twee graden door de gehele Orde te laten goedkeuren. Niets was minder waar; het is een feit dat hij de gewone vrijmetselarij enkele jaren verwaarloosde. In 1784 trok een gebeurtenis de aandacht van Willermoz en nam een deel van zijn tijd in beslag: de komst naar Lyon van Cagliostro (wiens echte naam Giuseppe Balsamo was, 1743-1795), die daar een loge van zijn Egyptische Ritus wilde openen. Willermoz was niet van plan een rivaal op zijn terrein te laten vestigen en informeerde naar deze nieuwkomer. Hij identificeerde Cagliostro al snel als een charlatan, maar deze laatste slaagde er toch in enkele vrijmetselaars uit Lyon te verleiden en de loge La Sagesse Triomphante op te richten. Maar de affaire van de halsketting van de koningin barstte los in 1785 en Cagliostro, die erbij betrokken was, werd in de Bastille opgesloten voordat hij in 1786 uit Frankrijk werd verbannen. Hij werd snel vergeten ten gunste van een veel serieuzer personage, Franz Anton Mesmer (1734-1815), de uitvinder van de theorie van het dierlijk magnetisme.

Als Duits arts en astronoom combineerde Mesmer wetenschap met occultisme en ontwikkelde hij theorieën over de invloed van de sterren op het menselijk lichaam, voordat hij zich interesseerde voor magnetisme en therapieën beoefende met behulp van magneten. Zijn idee was dat er in de wereld een fysieke vloeistof zou bestaan die levende wezens met elkaar verbindt. Het onevenwicht van deze vloeistof zou ziekten veroorzaken, en hij beweerde deze te kunnen opvangen, opslaan en sturen om genezing te bewerkstelligen.

Sinds 1778 woonde Mesmer in Parijs en had daar de Société de l’Harmonie Universelle opgericht om zijn theorieën en praktijken te verspreiden. Voor de een een charlatan, voor de ander een genie, hij kreeg veel volgelingen, met name onder vrijmetselaars. Pas vanaf 1783 bereikte het mesmerisme Lyon, waar discipelen van Mesmer een lokale groep oprichtten genaamd La Concorde, waarbij Willermoz en verschillende gerectificeerde vrijmetselaars zich aansloten. Deze belangstelling van vrijmetselaars kwam op het juiste moment voor het mesmerisme, dat in Parijs niet langer de passie opwekte. De steun van een eminente vrijmetselaar als Willermoz zou het in Lyon langer laten overleven dan in Parijs, dat Mesmer zelf in 1785 verliet.

Maar zoals te verwachten viel, kon de mystiek uit Lyon, waarvan Willermoz een perfecte vertegenwoordiger was, geen genoegen nemen met een puur fysieke, materialistische en “wetenschappelijke” interpretatie van het dierlijk magnetisme. Het mesmerisme werd in Lyon geadopteerd in de vorm van somnambulisme, oftewel hypnose, en de dierlijke vloeistof werd niet beschouwd als een fysiek agens, maar als een ware spirituele en bovennatuurlijke kracht die levende wezens met God verbond. De somnambulistische sessies zouden toegang bieden tot de meest verborgen geheimen van het universum. Het is gemakkelijk te begrijpen dat Willermoz, die geen enkele bovennatuurlijke manifestatie had verkregen met de theürgie die door Martinez werd onderwezen, verleid kon worden door deze nieuwe methode. Hij wijdde zich er met enthousiasme aan en magnetiseerde twee jonge meisjes in de winter van 1784-1785. Daarna gebruikte hij een zekere Jeanne Rochette als medium.

Toen stuurde in 1785 een Broeder van zijn Loge, de Chevalier de Monspey, documenten naar Willermoz die voor hem waren opgesteld door een mysterieuze “Onbekende Agent” in een staat van somnambulisme (vandaag de dag zouden we zeggen: automatisch schrift). Deze Onbekende Agent schreef Willermoz voor om een Genootschap van Ingewijden op te richten om zijn onthullingen te bestuderen, wat hij onmiddellijk deed. Hij maakte er een soort geheime klasse van, boven die van de Profès en Grands Profès. Zelfs Louis Claude de Saint-Martin maakte er deel van uit, ook al had hij de vrijmetselarij verlaten toen Willermoz zich aansloot bij de Stricte Observance Templière.

De schriften van de Onbekende Agent waren uiterst verwarrend, duister en gevuld met verzonnen woorden en onbekende grafieken. Willermoz en zijn volgelingen, ervan overtuigd dat ze er de sporen van de adamitische taal in zouden vinden, bestudeerden ze met passie. Willermoz vond er zelfs vreemde gelijkenissen met de doctrine van Martinez en voelde zich gelukkig dat hij op twee verschillende manieren toegang had tot dezelfde waarheid. Deze studie had overigens gevolgen voor de maçonnieke rituelen, aangezien Willermoz op advies van de Onbekende Agent Phaleg verving door Tubalkain als wachtwoord van de eerste graad. Maar de communicatie van de Onbekende Agent werd steeds duisterder, mystieker en profetischer, en kondigde soms gebeurtenissen aan die niet uitkwamen. Bovendien ontstonden er tegenstrijdigheden tussen de berichten van de Onbekende Agent en die welke Jeanne Rochette hem mondeling overbracht, die minder verheven maar pragmatischer waren. Daarom besloot hij hen te laten ontmoeten, zodat de Onbekende Agent aan Jeanne de kunst van het magnetisch schrijven kon overdragen.

Marie-Louise de Monspey, genaamd Mevr. de Vallière

Tijdens deze ontmoeting in april 1787 ontdekte Willermoz de identiteit van de Onbekende Agent: het was Marie-Louise de Monspey (1731-1814), bekend onder de naam Églée de Vallière, kanunnikes in de abdij van Remiremont in de Vogezen; zij was de eigen zus van de Chevalier de Monspey die de beroemde schriften van de Onbekende Agent aan Willermoz had overhandigd. Had Monspey zijn zus gemagnetiseerd? Als haar berichten zo dicht bij de doctrines van Martinez lagen en getuigden van een zekere kennis van de maçonnieke mysteries, was dat dan niet omdat haar broer zijn eed had geschonden en haar de geheimen van de Martinez-vrijmetselaars had onthuld? Willermoz had het onaangename gevoel dat hij gemanipuleerd was. Hij slikte zijn schaamte en ontreddering weg en hield het geheim meer dan een jaar verborgen, maar op 10 oktober 1788 riep hij het Genootschap van Ingewijden bijeen om zijn twijfels over het bovennatuurlijke en wonderbaarlijke karakter van de communicatie van de Onbekende Agent uiteen te zetten. Woedend reageerde Mevr. de Vallière door hem de leiding over het Genootschap te ontnemen en deze te geven aan Jean Paganucci (1729-1797) die, zoals men zich herinnert, een van de redacteuren van de rituelen van de Hervorming van Lyon was.

Deze vervelende episode verzwakte de gerectificeerde vrijmetselarij en leidde de Grands Profès uit Lyon gedurende enkele jaren af van de symbolische loges. Bovendien had dit waanzinnige occultisme verschillende protestantse Grands Profès van de Provincie Bourgondië, in Straatsburg, gehinderd. Aan de vooravond van de Revolutie leek het Régime Écossais Rectifié in Frankrijk stagnerend en verdeeld. Zou Willermoz het door de revolutionaire storm kunnen loodsen? Dat zullen we ontdekken in een volgend artikel.

Gerelateerde producten

Categorieën

Vrijmetselaars insignes (schorten, ordebanden, bandoliers)Sautoirs & sieradenGeschenken onder de €20Schorten & packsSieradenLogejuwelen